Վերլուծաբան. Չնայած առաջընթացին՝ Հայաստանում կազմակերպված հանցավորության և կոռուպցիայի դեմ պայքարում խնդիրները պահպանվում են

Արմինֆո. Չնայած զգալի առաջընթացին, Հայաստանում կազմակերպված հանցավորության և կոռուպցիայի դեմ պայքարում առկա խնդիրները պահպանվում են: Նման կարծիք է հայտնել Տարածաշրջանային հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն, վերլուծաբան Ռիչարդ Կիրակոսյանը՝ Global Initiative-ում իր "Հայաստանի խառը ռեֆորմիզմը" հոդվածում։

Փորձագետը հիշեցրել է, որ 2018 թվականին "ժողովրդական իշխանության" հաղթանակից հետո, երբ հայերը խաղաղ տապալեցին Սերժ Սարգսյանի կառավարությունը, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած կառավարությունը, առաջնահերթություն հռչակելով երկրում ժողովրդավարական բարեփոխումների գործընթացը և կենտրոնանալով ժողովրդավարացման և կոռուպցիայի դեմ պայքարի վրա, այդ ճանապարհին մի շարք հաջողությունների է հասել:

"Կտրուկ խզելով անցյալը՝ Հայաստանը հաղթահարեց տասնամյակների ավտորիտար կառավարման և սխալ ընտրությունների ժառանգությունը, ներդրեց պետական կոռուպցիայի կրճատման նոր համակարգ և ձեռնամուխ եղավ կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարին։ Առաջնորդության և կառավարման տեսանկյունից Հայաստանի կառավարությունը զգալիորեն վերականգնել է հասարակության վստահությունը պետության և նրա ինստիտուտների նկատմամբ: Քանի որ բարեփոխումների ծրագիրը շարունակվել է 2018 թվականից, ջանքեր են գործադրվել օրենքի գերակայության ամրապնդման, կոռուպցիոն գործերի քննության և հետապնդման համար իրավական դաշտի կիրառման, ինչպես նաև երկրի դատական համակարգի բարեփոխման ուղղությամբ:

Այս առաջընթացն արտացոլվում է երկրի կայունության մակարդակում, համաձայն 2023 թվականի կազմակերպված հանցավորության գլոբալ ինդեքսի: Քաղաքական առաջնորդությունը և կառավարումը չափող ինդեքսի կայունության ցուցանիշը Հայաստանի համար կազմել է 7,0, ինչը 1 կետով ավելի է, քան 2021 թվականին, երբ հրապարակվել էր ինդեքսի նախորդ խմբագրությունը։ Նման առաջընթացը պետության ներուժի եւ ինստիտուտների նկատմամբ հանրային վստահության զգալի բարելավում է, նույնիսկ քաղաքական ճգնաժամի եւ հակամարտության պայմաններում", - կարծում է Կիրակոսյանը։

Դրա հետ մեկտեղ, վերլուծաբանն ուշադրություն է հրավիրում նաև բարեփոխումների ճանապարհին առկա անհաջողությունների և խոչընդոտների վրա ։ Որպես օրինակ նա բերում է երկրում հակակոռուպցիոն արշավի իրականացումը ։ Նրա խոսքով ՝ այն երբեմն վտանգավոր ընտրողական է եղել՝ ստվերված թափանցիկության և իրական քաղաքականության ընկալման բացակայությամբ։ "Նախկին քաղաքական էլիտայի անդամների մասնակցությամբ գործերում նկատվում էր վենդետայի քաղաքականության որոշակի աստիճան, ընդ որում, հակակոռուպցիոն միջոցառումները դիտարկվում էին որպես քաղաքական հաշվեհարդարի գործիքներ, այլ ոչ թե որպես ամուր իրավական բազայի մաս", - նշել է փորձագետը:

Միաժամանակ, նա վստահ է, որ չնայած վերը նշվածին, հայ օլիգարխների կառավարումը զգալի չափով մոտեցել է ավարտին ։ "2018 թվականին կառավարության փոփոխությամբ ավտորիտար հին գվարդիան զրկվեց պետական հովանավորչությունից և պաշտպանությունից ։ Նրանց հեռացումը մեծապես նպաստել է գնումների, փողերի լվացման և դրանց հետ կապված ֆինանսական հանցագործությունների խարդախության դեպքերի նվազմանը: Դա ամրապնդեց կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարում երկրի ավելի լայն ջանքերը և ճանապարհ հարթեց բիզնես վարելու համար ավելի բաց և մրցունակ տնտեսությունում ՝ առանց պետության միջամտության", - կարծում է Կիրակոսյանը։

Միևնույն ժամանակ, նա ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ 2020 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի վրա Ադրբեջանի հարձակման պատճառով պատերազմում պարտված երկրի համար Հայաստանը գերազանցել է բոլոր սպասելիքները: "2021 թվականի արտահերթ ընտրություններում նոր հաղթանակով ոգևորված ՝ Հայաստանի կառավարությունը շատ ավելի մեծ վստահությամբ առաջ է շարժվել պաշտպանական բարեփոխումների իրականացման հարցում։ Սա հատկապես կարևոր էր Զինված ուժերում կոռուպցիան արմատախիլ անելու համար, հատկապես գնումների խարդախության առումով:

Անվտանգության ոլորտի հետագա բարեփոխումները նաև նպատակ ունեին ստիպել արդիականացնել մի ինստիտուտ, որը չափազանց մոտ էր Ռուսաստանին և համարվում էր, որ ի վիճակի չէ հաղթահարել առաջացող սպառնալիքները: Բարեփոխումների այս ռազմավարությունն ուղղված էր պետությունը ռուսական ազդեցությունից հեռու պահելուն և առաջացող խնդիրների դեմ պայքարելու նոր հնարավորությունների զարգացմանը, ինչպիսիք են կիբերհանցագործությունները, թմրանյութերի ապօրինի շրջանառությունը և մարդկանց մաքսանենգությունը և այլն", - հավելել է վերլուծաբանը:

Կիրակոսյանը վստահ է, որ առաջընթացը ակնհյատ է, բայց դեռ շատ անելիքներ կան։ Նրա խոսքով, չնայած Հայաստանն ունի բարեփոխումների ծրագիր, այն բախվում է մի շարք լուրջ խնդիրների: "Նախ ՝ ընտրական իրավակիրառման և պատասխանատվության բացակայության պրակտիկան դարձել է խոչընդոտ, որը վտանգում է իրավապահ մարմինների բարեփոխումների ընթացքը և հակակոռուպցիոն արշավի իրականացումը: Սա դրսևորվում է ոստիկանության բռնության և ուժի չափազանց մեծ կիրառման միտումներում: Սա, իր հերթին, հանգեցրել է ոստիկանության նկատմամբ հանրային վստահության լուրջ անկման և նույնիսկ դրդել է քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններին դադարեցնել համագործակցությունը պետության հետ բարեփոխումների միջոցառումների մշակման գործում: Վիճակագրության համաձայն ՝ Ոստիկանության բարեփոխումները նույնպես չեն արդարացրել սպասելիքները, քանի որ հանցավորության ընդհանուր մակարդակը հետևողականորեն աճել է, իսկ պաշտոնապես գրանցված հանցագործությունների թիվը կրկնապատկվել է 2017-2023 թվականներին", - նշել է վերլուծաբանը։

Երկրորդ խնդիրը, ըստ Կիրակոսյանի, Հայաստանում թմրանյութերի, մասնավորապես, հերոինի շրջանառության եւ վաճառքի հանկարծակի եւ անսպասելի աճն է, որը, ըստ կազմակերպված հանցավորության ինդեքսի, թմրանյութերի ամենատարածված ապօրինի շուկան է երկրում ՝ 4,50 ցուցանիշով: "2023 թվականին թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության դեպքերի գրեթե կրկնապատկումից հետո Հայաստանի  ոստիկանությունը վատ պատրաստված էր այդ խնդրի լուծմանը, ինչը կապված էր Ուկրաինա ներխուժումից հետո Հայաստան փախած Ռուսաստանի հազարավոր քաղաքացիների ներհոսքի հետ։ Թեև այժմ դա դիտարկվում է որպես մեկանգամյա ճգնաժամ, իրավիճակը բացահայտել է Հայաստանի ՝ թմրանյութերի հետ կապված հանցագործություններին հակազդելու ունակության թերությունները", - հավելել է փորձագետը։

Որպես երրորդ խնդիր ՝ վերլուծաբանը նշել է զենքի հետ կապված հանցագործությունների վերջին աճը։ "Զինված կողոպուտները, փոխհրաձգությունները և հրազենի հետ կապված այլ հանցագործությունները կտրուկ աճել են 2023 թվականին և շարունակել են աճել 2024 թվականի առաջին կիսամյակում", - ընդգծել է վերլուծաբանը: Ընդ որում, նա նշել է, որ չնայած վերը նշվածին, Հայաստանը հավատարիմ է մնում ժողովրդավարական բարեփոխումների օրակարգի իրականացմանը:

"Երկիրը երկարաժամկետ հեռանկարում ունի ռազմավարական առավելություն, որը բխում է իր ժողովրդավարական լիազորությունների և ազատ և արդար ընտրությունների վրա հիմնված լեգիտիմության հազվագյուտ ապրանքից, ինչպես նաև ավելի մեծ կայունության դժվարությամբ նվաճված աստիճանից: Բայց այդ նվաճումները, որքան էլ տպավորիչ լինեն, գտնվում են խաթարման կամ, նույնիսկ, հետընթացի վտանգի տակ: Հետընթացի այդ ռիսկը բխում է իրավապահ մարմինների ոչ ադեկվատ բարեփոխումից, աճող հանցավորության դեմ պայքարի ոչ բավարար միջոցառումներից և երկրի հակակոռուպցիոն արշավի պահպանման ոչ լիարժեք ջանքերից", - վստահ է Կիրակոսյանը։

"Քանի որ այդ թերությունների վերացման առաջին քայլը խնդրի խոստովանումն է, դեռեւս հնարավորություն կա պահպանել բարեփոխումների դինամիկան Հայաստանում ՝ ամրապնդված քաղաքական կամքով եւ հանրային աջակցությամբ ։ Միայն այս կերպ կարելի է պահպանել և խորացնել այն հաջողությունները, որոնք Հայաստանը ձեռք է բերել հանցավորության և կոռուպցիայի դեմ պայքարում", - կարծում է վերլուծաբանը։

Որպես քայլեր, որոնք Հայաստանի կառավարությունը պետք է ձեռնարկի, փորձագետը նշել է քաղաքացիական հասարակությանը կոռուպցիայի դեմ պայքարի գործընթացին մասնակցելու և մշտադիտարկելու ավելի մեծ լիազորություններ տալը, էթիկայի և ազնվության չափանիշների ամրապնդումը, հետևողական և իրականացվող միջոցառումների միջոցով պետական ծառայողների համար Վարքագծի կանոնագրքի ստեղծման, շահերի բախման մոնիթորինգի և ֆինանսական տեղեկատվության և ակտիվների հայտարարագրերի բացահայտման օգտագործման միջոցով:

Բացի այդ, նրա խոսքով, պետական գնումների գործընթացը կարելի էր օպտիմալացնել պայմանագրերի բաց սակարկությունների համար նոր միջոցների ներդրման եւ պետական գնումների փակ ընթացակարգերի վերացման միջոցով, որոնք կապված են հայ բարձրաստիճան պաշտոնյաների "արարողակարգային ծախսերի" հետ:

"Վերջապես, կառավարությունը պետք է վերականգնի հասարակության վստահությունը իրավապահ մարմինների նկատմամբ ՝ տեղեկատվության բացահայտման և հրապարակման նոր պահանջների, ստացված բողոքների, ձեռնարկված գործողությունների և ոստիկանության աշխատակիցների նկատմամբ կիրառված պատժամիջոցների վերաբերյալ որոշումների միջոցով՝ պահպանելով շահագրգիռ անձանց անանունությունը: Սա կարող է լավագույնս աջակցվել քաղաքացիական խորհրդատվական մարմնի կողմից (որը բաղկացած է քաղաքացիական հասարակության և մարդու իրավունքների դիտորդներից ՝ ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի հետ համակարգմամբ) ՝ աջակցելու ոստիկանությանը վերաբերող համապատասխան տեղեկատվության մոնիտորինգին ՝ ոստիկանության նկատմամբ թափանցիկությունն ու հանրության վստահությունը բարձրացնելու նպատակով", - վստահ է Կիրակոսյանը։