Քաղաքագետ. Թեհրանը ստեղծում է անվտանգության միջավայր, որտեղ Հորմուզի նեղուցում կայուն նավագնացությունը դժվար կլինի պատկերացնել առանց իր անմիջական մասնակցության

ԱրմԻնֆո։ Այն համատեքստում, երբ Հորմուզի նեղուցը սկսել է ընկալվել որպես երկարաժամկետ ռազմավարական ազդեցության հարթակ, Իրանի նպատակը նեղուցը փակելը չէ, այլ նրա անվտանգության համակարգի մասնակից դառնալը, որպեսզի, եթե նրա որոշիչ դերն ու շահերը անտեսվեն, միջազգային նավագնացության անվտանգության ապահովումը դժվարանա։ Այս մասին ասվում է քաղաքական վերլուծաբան և Իրանի փորձագետ Արամ Շահնազարյանի հոդվածում, որը հրապարակվել է «Այլընտրանքային նախագծեր» խմբի մամուլի ծառայության կողմից։

Այնտեղ քաղաքագետը ուսումնասիրել է Իրանի ռազմավարական հաշվարկները և նեղուցի նոր աշխարհաքաղաքական նշանակությունը։ Ինչպես նշել է Շահնազարյանը, Հորմուզի նեղուցը շարունակում է մնալ համաշխարհային էներգետիկ համակարգի ամենակարևոր ռազմավարական ծովային հանգույցներից մեկը։ Նա նշել է, որ տարբեր գնահատականներով, ծովային նավագնացությամբ տեղափոխվող նավթի մոտավորապես մեկ հինգերորդն անցնում է այս նեղուցով։

«Այնուամենայնիվ, դրա նշանակությունը վաղուց անցել է տնտեսագիտության սահմաններից»։ «Հորմուզը միաժամանակ ռազմավարական զսպման, տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության և միջազգային քաղաքական ազդեցության կարևոր գործոն է, որտեղ հատվում են տարածաշրջանային և միջազգային ուժային կենտրոնների աշխարհաքաղաքական շահերը», - նշեց քաղաքագետը։

Այնուամենայնիվ, ինչպես նշեց փորձագետը, Հորմուզի նեղուցի շուրջ վերջին իրադարձությունները ավելի հիմնարար հարց են առաջացնում։ Շահնազարյանը բացատրեց, որ միջազգային քննարկումների մեծ մասը կենտրոնանում է այն բանի վրա, թե արդյոք կարող է վերականգնվել Իրանի, ԱՄՆ-ի և Իսրայելի միջև պատերազմից առաջ գոյություն ունեցող նավագնացության ռեժիմը։ Այս մոտեցումը, ըստ նրա, հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ պատերազմից առաջ ստատուս քվոյի վերականգնումը բխում է բոլոր հիմնական մասնակիցների, այդ թվում՝ Իրանի շահերից։ Սակայն, ըստ փորձագետի, այս ենթադրությունը վերանայման կարիք ունի։

«Վերջին պատերազմը փոխեց ոչ միայն տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռությունը, այլև Թեհրանի ռազմավարական հաշվարկը։ Մինչդեռ Հորմուզը նախկինում հիմնականում դիտարկվում էր որպես ճգնաժամային իրավիճակներում օգտագործվող ճնշման գործիք, պատերազմից հետո այն սկսեց ընկալվել որպես երկարաժամկետ ռազմավարական ազդեցության հարթակ։ Այս պայմաններում Իրանի ռազմավարական նպատակը այլևս նեղուցի փակումը չէ, այլ նրա անվտանգության համակարգի մասնակից դառնալը, որպեսզի, եթե նրա որոշիչ դերն ու շահերը անտեսվեն, միջազգային նավագնացության անվտանգության ապահովումը դժվարանա։ Այս տեղաշարժը փոխում է պատերազմի արդյունքի գնահատման տրամաբանությունը։ Հարցն այլևս պարզապես այն չէ, թե արդյոք Իրանը ի վիճակի է խաթարել նավագնացությունը։ Շատ ավելի կարևոր է հասկանալ, թե արդյոք Թեհրանը ձգտում է ստեղծել անվտանգության միջավայր, որտեղ Հորմուզի նեղուցում կայուն նավագնացությունը դժվար կլինի պատկերացնել առանց իր անմիջական մասնակցության և իր շահերը հաշվի առնելու», - կարծում է փորձագետը։ Նա բացատրեց, որ Թեհրանի համար Հորմուզի նեղուցի ռազմավարական նշանակությունը հիմնականում որոշվում է դրա աշխարհագրական դիրքով։ Ինչպես նշեց Շահնազարյանը, Իրանը վերահսկում է նեղուցի հյուսիսային ափը՝ զբաղեցնելով աշխարհագրական դիրք, որը չի կարող փոխարինվել ռազմական հզորությամբ, տնտեսական ռեսուրսներով կամ տեխնոլոգիական գերազանցությամբ։ Այս իմաստով, ինչպես նշել է քաղաքագետը, Իրանի համար աշխարհագրությունը պարզապես բարենպաստ դիրքի հարց չէ, այլ ռազմավարական առավելություն, որի վրա կառուցվում են նրա ազգային անվտանգությունն ու աշխարհաքաղաքական ազդեցությունը։

«Այս իմաստով Հորմուզի նեղուցը Թեհրանի ռազմավարական հաշվարկներում կատարում է երեք փոխկապակցված գործառույթ։ Նախ, այն զսպման գործիք է։ Նեղուցի աշխարհագրական առանձնահատկությունները, նույնիսկ ասիմետրիկ ռազմական կարողությունների պայմաններում, զգալիորեն մեծացնում են ցանկացած արտաքին միջամտության ռիսկերն ու ծախսերը։ Նպատակը հակառակորդին ռազմական պարտություն հասցնելը չէ, այլ նրա ռազմավարական որոշումների արժեքն ու ռիսկերը մեծացնելը։ Երկրորդ, Հորմուզի նեղուցը քաղաքական և տնտեսական ազդեցության աղբյուր է։ Հորմուզի նեղուցի շուրջ տեղի ունեցող իրադարձությունները ցույց են տվել, որ նույնիսկ սահմանափակ անվտանգության միջադեպերը կարող են ազդել ոչ միայն նավագնացության, այլև ապահովագրական շուկաների, էներգակիրների գների և միջազգային քաղաքական օրակարգի վրա։ Հետևաբար, նեղուցի նշանակությունը վաղուց դուրս է եկել իր զուտ ռազմական շրջանակից։ Երրորդ, Թեհրանը Հորմուզի նեղուցը դիտարկում է որպես Պարսից ծոցի անվտանգության համակարգի հիմնական տարր։ «Ահա թե ինչու նա անընդհատ պնդում է, որ երկարաժամկետ տարածաշրջանային անվտանգությունը չի կարող կառուցվել առանց հիմնական տարածաշրջանային... խաղացողներ, առաջին հերթին՝ Իրանը։ «Վերջին տասնամյակների ընթացքում այս մոտեցումը դարձել է Իրանի արտաքին և անվտանգության քաղաքականության հիմնարար սկզբունքներից մեկը», - բացատրեց Իրանի փորձագետը։

Նա նաև նշեց, որ այս աշխարհագրական առավելությունը գոյություն է ունեցել երկար ժամանակ։ Ինչպես նշեց Շահնազարյանը, անհրաժեշտ է հասկանալ, թե ինչու այն նոր քաղաքական նշանակություն ստացավ վերջին պատերազմից հետո։ Այս հարցի պատասխանը, ըստ նրա, պետք է փնտրել ոչ այնքան պատերազմի ռազմական արդյունքների, որքան Թեհրանի կողմից արված ռազմավարական եզրակացությունների մեջ։ «Վերջին պատերազմը դարձավ փորձություն, որի ընթացքում Թեհրանը գործնականում փորձարկեց Հորմուզի նեղուցի հետ կապված իր երկարատև ռազմավարական հաշվարկները։ Պատերազմը ցույց տվեց, որ համաշխարհային ծովային առևտրի համակարգը չափազանց զգայուն է նույնիսկ սահմանափակ անվտանգության խախտումների նկատմամբ։ Խնդիրը միայն նավերի անվտանգությունը չէր։ «Նույնքան կարևոր էին նաև անուղղակի հետևանքները՝ ապահովագրական վճարների աճը, նավագնացության հոսքերի վերաուղղորդումը, շուկայի սպասումների փոփոխությունը և բիզնես ռիսկերի վերագնահատումը»։ Այս ամենը հաստատեց, որ համաշխարհային առևտրի խոցելիությունը պայմանավորված է ոչ միայն իրական ռազմական գործողություններով, այլև անորոշության ազդեցությամբ», - նշեց քաղաքագետը։

Այսինքն, ինչպես բացատրեց Շահնազարյանը, եթե Հորմուզի նեղուցում նույնիսկ սահմանափակ անվտանգության խախտումները բավարար են միջազգային շուկաների վարքագիծը փոխելու համար, ապա ռազմավարական ազդեցության կարելի է հասնել ոչ թե նեղուցը լիովին փակելով, այլ դրա շուրջը մշտական անվտանգության անորոշություն պահպանելով։ Նման պայմաններում, նշեց նա, նավագնացության բնականոն գործունեությունը այլևս չի ընկալվում որպես լիովին կայուն և կանխատեսելի։ Այս պայմաններում, նշեց փորձագետը, փոխվում է ազդեցություն գործադրելու տրամաբանությունը։ «Նեղուցի լրիվ փակումը ծայրահեղ միջոց է, որը գրեթե անխուսափելիորեն կհանգեցնի լայն միջազգային արձագանքի և կնվազեցնի Թեհրանի ռազմավարական ճկունությունը»։ Հետևաբար, ազդեցության հիմնական գործիքը այլևս ծովային հաղորդակցությունների խզումը չէ, այլ Հորմուզի նեղուցի շուրջ վերահսկվող անվտանգության անորոշության պահպանումը, որը ստիպում է մյուս մասնակիցներին անընդհատ հաշվի առնել Իրանի հնարավոր արձագանքը իրենց քաղաքական, ռազմական և տնտեսական հաշվարկներում», - նշեց քաղաքագետը։

Այսպիսով, ինչպես նշեց փորձագետը, պատերազմի հիմնական ռազմավարական արդյունքը ոչ թե ուժերի նոր հավասարակշռության ձևավորում էր, այլ աշխարհագրական առավելության աշխարհաքաղաքական արժեքի վերագնահատում։ «Փոխվել է ոչ թե Իրանի աշխարհագրական առավելությունը, այլ այդ առավելությունն առավել արդյունավետ օգտագործելու ռազմավարական ըմբռնումը։ Որոշիչ գործոնն այլևս նախկին նավագնացության համակարգի վերականգնումը չէ, այլ այն ռազմավարական պայմանները, որոնց ներքո կձևավորվի նոր համակարգը», - եզրափակեց Շահնազարյանը։