Փորձագետ. Իրանի համար Հայաստանը ոչ միայն հարևան է, այլև ռազմավարական բուֆեր, որը թույլ է տալիս զսպել Թուրքիայի և Ադրբեջանի ազդեցությունը տարածաշրջանում

Արմինֆո. Ավելի քան 2500 տարի Հայաստանը մնում է Կովկասում Իրանի շահերի առաջնահերթ ուղղություն: Հայաստանն Իրանի համար պատուհան է դեպի Եվրոպա, իսկ Իրանը Հայաստանի համար՝ ելք դեպի Ասիա և Պարսից ծոց: Այս մասին ասված է Միջազգային տեղեկատվական-վերլուծական կենտրոնի (ՄՏՎԿ) փորձագետ-արևելագետ Միխայիլ Ահարոնյանի հոդվածում:

Փորձագետը նշում է, որ ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետությունն ու Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը կառուցում են ներդաշնակ, փոխշահավետ մշակութային, առևտրատնտեսական և ռազմաքաղաքական հարաբերություններ:

«Հենց այս համատեքստում պետք է դիտարկել Թեհրանի ցավոտ արձագանքը այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքին» կամ «Թրամփի ճանապարհին»։ Իրանում նման նախագծերն ընկալվում են ոչ թե պարզապես որպես ենթակառուցվածքային նախաձեռնություն, այլ որպես աշխարհաքաղաքական գործիք, որն ունակ է փոխել ուժերի հավասարակշռությունը Հարավային Կովկասում և թուլացնել ուղղակի կապը Թեհրանի և Երևանի միջև։ Իրանի համար Հայաստանը ոչ միայն հարևան է, այլև ռազմավարական բուֆեր, որը թույլ է տալիս զսպել Թուրքիայի և Ադրբեջանի ազդեցությունը, ինչպես նաև շրջանցել տարածաշրջանային մեկուսացումը։ Ուստի ստատուս քվոն փոխելու ցանկացած փորձ առաջացնում է կոշտ արձագանք»,- կարծում է Ահարոնյանը:

Նրա խոսքով՝ Երևանում, իր հերթին, քաջ գիտակցում են Իրանի հետ հարաբերությունների արժեքը, սակայն ստիպված են հավասարակշռել տարբեր ուժային կենտրոնների՝ Ռուսաստանի, Արևմուտքի և տարածաշրջանային խաղացողների միջև։ Փորձագետը համոզված է, որ տրանսպորտային նախագծերից հրաժարվելն անհնար է, բայց Թեհրանի շահերն անտեսելը նույնպես ռիսկային է։

Արևելագետը ենթադրում է, որ միջնաժամկետ հեռանկարում կողմերը կգան փոխզիջումային մոդելի. ցանկացած նոր տրանսպորտային երթուղի կիրականացվի՝ հաշվի առնելով իրանական շահերը և առանց վնաս հասցնելու հայ-իրանական առևտրին:

«Այսպիսով, հայ-իրանական հարաբերությունները պարզապես հարևանություն չեն, այլ պատմականորեն ձևավորված դաշինք՝ հիմնված փոխադարձ օգուտի, մշակութային մտերմության և պրագմատիկ աշխարհաքաղաքականության վրա: Եվ չնայած արտաքին ճնշումներին ու տարածաշրջանային նոր նախագծերին, հազարամյակներով փորձված այս կապը դժվար թե խզվի։ Ընդ որում, կարևոր է ընդգծել, որ հայ-իրանական հարաբերություններն այսօր ունեն ոչ միայն պատմամշակութային, այլև լիովին չափելի տնտեսական և էներգետիկ հիմք»,- հավելել է փորձագետը:

Ահա տեքստի շարունակության թարգմանությունը՝ պահպանելով լրատվական-վերլուծական ոճն ու տերմինաբանությունը.

Իր խոսքերը հաստատելու համար արևելագետը ներկայացրել է վիճակագրական տվյալներ։ Ըստ նրա՝ վերջին տարիների տվյալներով՝ Հայաստանի և Իրանի միջև ապրանքաշրջանառությունը կայուն աճում է և արդեն մոտեցել է 1 մլրդ դոլարի սահմանագծին։ 2024 թվականին այն կազմել է մոտ 737 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա համեմատ գրանցելով 6,5% աճ, իսկ 2025 թվականին կողմերը փաստացի դուրս են եկել մեկ միլիարդ դոլարի թիրախային ցուցանիշին։

«Սակայն այս առևտրի կառուցվածքը խիստ յուրահատուկ է. Հայաստանը զգալիորեն ավելի շատ ներմուծում է, քան արտահանում։ 2025 թվականին առևտրի բացասական սալդոն հասել է գրեթե 600 մլն դոլարի, ինչն ընդգծում է հայկական տնտեսության կախվածությունը իրանական ռեսուրսներից։ Համագործակցության առանցքային տարրը մնում է էներգետիկան։ 2009 թվականից գործում է «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» ռազմավարական ծրագիրը, որը երկարաձգվել է մինչև 2030 թվականը։ Դրա շրջանակներում Իրանը տարեկան հարյուր միլիոնավոր խորանարդ մետր գազ է մատակարարում Հայաստանին։ Այսպես, 2024 թվականին մատակարարումների ծավալը գերազանցել է 440 մլն խմ-ն, իսկ 2025 թվականին՝ գրեթե 476 մլն խմ-ն՝ ցուցադրելով կայուն աճ։ Ի պատասխան՝ Հայաստանն արտահանում է էլեկտրաէներգիա. միայն 2024 թվականին մատակարարումները գերազանցել են 370 մլն կՎտժ-ն, ինչը բարձր է նախորդ տարիների միջին ցուցանիշներից։ Համաձայնագրի առանձնահատկությունը կայանում է ֆիքսված բանաձևի մեջ՝ 1 խմ իրանական գազ = 3 կՎտժ հայկական էլեկտրաէներգիա, ինչն այս մոդելը դարձնում է տարածաշրջանում ամենակայուն բարտերային սխեմաներից մեկը»,- նշել է Ահարոնյանը։

Միևնույն ժամանակ, նա համոզված է, որ համագործակցության ներուժը հեռու է սպառված լինելուց, քանի որ Իրան-Հայաստան գազամուղի թողունակությունը գնահատվում է տարեկան մոտ 1 մլրդ խորանարդ մետր գազ, սակայն այն օգտագործվում է միայն մասնակիորեն։ Արևելագետի խոսքով՝ սա նշանակում է, որ համապատասխան քաղաքական կամքի դեպքում կողմերը կարող են բազմապատկել փոխգործակցության ծավալները։

Այնուհետև նա ուշադրություն է հրավիրել հարաբերությունների մարդկային չափման վրա՝ նշելով, որ միայն 2024 թվականի ընթացքում Հայաստանի ավելի քան 276 հազար քաղաքացի է այցելել Իրան, իսկ մոտ 176 հազար իրանցի եղել է Հայաստանում, ընդ որում՝ իրանցի զբոսաշրջիկների հոսքն աճել է մոտ 20%-ով։

«Փաստացիորեն, Իրանն այսօր Հայաստանի համար ոչ միայն հարևան է, այլև կրիտիկական կարևորության տնտեսական գործընկեր։ Նրա մասնաբաժինը կազմում է Հայաստանի ներմուծման մոտ 5%-ը, մինչդեռ արտահանումը դեպի Իրան մնում է սահմանափակ և չի գերազանցում 1%-ը, ինչը ևս մեկ անգամ ընդգծում է հարաբերությունների անհամաչափությունը։ Էներգետիկ առումով կախվածությունն է՛լ ավելի ակնհայտ է. չնայած ռուսական գազի գերիշխանությանը (շուկայի ավելի քան 80%-ը), իրանական ուղղությունը խաղում է ռազմավարական այլընտրանքի դեր՝ թույլ տալով Երևանին պահպանել դիվերսիֆիկացման նվազագույն մակարդակ»,- շարունակել է արևելագետը։

Ահարոնյանը կարծում է, որ այս պայմաններում ձևավորվում է շահերի բարդ ճարտարապետություն, որտեղ կողմերից ոչ մեկը չի կարող գործել միակողմանի։

«Ամենայն հավանականությամբ, միջնաժամկետ հեռանկարում Հայաստանն ու Իրանը կգան ոչ թե բացահայտ դիմակայության, այլ շահերի լռելյայն համաձայնեցման մոդելի։ Երևանը կձգտի իրականացնել տրանսպորտային նախագծերը, ներառյալ այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը», բայց այնպիսի կոնֆիգուրացիայով, որը չի հանգեցնի Իրանի ռազմավարական մեկուսացմանը։ Թեհրանի համար սկզբունքային նշանակություն ունի պահպանել ցամաքային կապը Հայաստանի՝ որպես Հարավային Կովկասում միակ քրիստոնյա և հարաբերականորեն չեզոք գործընկերոջ հետ»,- համոզված է արևելագետը։

Նա կարծում է, որ այդ միջանցքի կորուստը կնշանակեր աշխարհաքաղաքական ճնշման ուժեղացում Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից, ինչպես նաև արևմտամետ ուժերի կողմից վերահսկվող ենթակառուցվածքների հնարավոր հայտնվում՝ անմիջապես Իրանի հյուսիսային սահմանների մոտ։

Փորձագետն ընդգծել է, որ հենց այդ պատճառով է Իրանը հետևողականորեն մեծացնում իր ներկայությունը տարածաշրջանում ոչ միայն դիվանագիտական, այլև ենթակառուցվածքային առումով։ Նրա խոսքով՝ խոսքը «Հյուսիս-Հարավ» միջազգային միջանցքի շրջանակներում տրանսպորտային երթուղիների զարգացման, սահմանային ենթակառուցվածքների արդիականացման և Հայաստանի հետ էներգետիկ համագործակցության խորացման մասին է։

«Հայաստանն իր հերթին հայտնվում է դասական «աշխարհաքաղաքական հանգույցի» կարգավիճակում, որտեղ հատվում են միանգամից մի քանի խաղացողների՝ Ռուսաստանի, Իրանի, ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի, Թուրքիայի և Չինաստանի շահերը։ Այս պայմաններում նրա ռազմավարությունը ոչ թե մեկ կողմի ընտրությունն է, այլ նրանց միջև մրցակցությունից առավելագույն օգուտ քաղելու փորձը։ Սակայն հենց Իրանն է մնում այն գործընկերը, որը Երևանի առջև գաղափարախոսական պայմաններ չի դնում և չի պահանջում արտաքին քաղաքական կուրսի արմատական վերափոխում։ Սա հայ-իրանական հարաբերություններն ավելի կայուն է դարձնում՝ համեմատած այն այլ ուղղությունների հետ, որտեղ քաղաքական տուրբուլենտության մակարդակը զգալիորեն բարձր է»,- համարում է փորձագետը։

Այսպիսով, շարունակել է նա, չնայած արտաքին ճնշումներին և նոր ենթակառուցվածքային նախաձեռնությունների հայտնվելուն, հայ-իրանական հարաբերությունների հիմնարար տրամաբանությունը մնում է անփոփոխ. դա դաշինք է՝ հիմնված ոչ թե հռչակագրերի, այլ փոխադարձ անհրաժեշտության վրա։

Նրա խոսքով, ելնելով վերոգրյալից, կարելի է վստահությամբ ասել, որ հայ-իրանական հարաբերությունները ոչ միայն պատմական իներցիա կամ մշակութային մտերմություն են, այլ սառնասրտորեն հաշվարկված աշխարհաքաղաքական հաշվարկ։

«Իրանի համար Հայաստանն ունի միանգամից մի քանի առանցքային նշանակություն։ Նախ՝ դա միակ ցամաքային պատուհանն է դեպի Կովկաս և այնուհետև՝ Եվրասիա, որը չի վերահսկվում Թուրքիայի կամ արևմտամետ ուժերի կողմից։ Հայաստանի միջոցով Թեհրանը հնարավորություն է ստանում շրջանցել տարածաշրջանային մեկուսացումը և պահպանել այլընտրանքային առևտրա-լոգիստիկ երթուղիներ։

Երկրորդ՝ Հայաստանը կատարում է բուֆերային տարածքի դեր, որը զսպում է Թուրքիայից մինչև Կասպից ծով և այնուհետև Միջին Ասիա ձգվող միասնական թյուրքական միջանցքի ձևավորումը։ Այս միջանցքի ուժեղացումն ուղղակիորեն հակասում է Իրանի ռազմավարական շահերին և սպառնում է նրա դիրքերին տարածաշրջանում»,- նշել է փորձագետը։

Երրորդ՝ ըստ նրա, դա էներգետիկ և տնտեսական դիվերսիֆիկացման գործիք է, որը թույլ է տալիս Իրանին արտահանել ռեսուրսներ և ինտեգրվել տարածաշրջանային շուկաներին՝ չնայած պատժամիջոցների ճնշմանը։

Չորրորդ՝ ըստ Ահարոնյանի, Հայաստանը քաղաքականապես հարմար գործընկեր է, որը ներգրավված չէ հակաիրանական դաշինքներում և չի ներկայացնում գաղափարախոսական պահանջներ, ինչը համագործակցությունը դարձնում է կայուն և կանխատեսելի։

«Եվ վերջապես, Հայաստանն Իրանի համար ռազմավարական խորության տարր է հյուսիսային ուղղությամբ, ինչը թույլ է տալիս Թեհրանին պահպանել ազդեցությունը Հարավային Կովկասում և թույլ չտալ մրցակից ուժերի լիակատար գերիշխանությունը։ Հենց այդ պատճառով Իրանի համար Հայաստանը պարզապես հարևան չէ, այլ տարածաշրջանային անվտանգության և տնտեսության ճարտարապետության կրիտիկական կարևորության տարր։ Այս համատեքստում ցանկացած նախագիծ, որն ունակ է թուլացնել կամ խզել այդ կապը, Թեհրանի կողմից ընկալվում է որպես ուղղակի սպառնալիք ազգային շահերին։ Հետևաբար, անկախ արտաքին ճնշումներից, հայ-իրանական դաշինքը պահպանվելու է՝ ոչ թե որպես տուրք անցյալին, այլ որպես ներկայի աշխարհաքաղաքականությամբ թելադրված անհրաժեշտություն»,- ամփոփել է Ահարոնյանը: