Ցեղասպանագետները՝ ՀՑԹԻ տնօրենի պաշտոնանկության մասին. օբյեկտիվ հետազոտությունն ու ճշմարիտ հիշողությունը կարող են փոխարինվել դիվանագիտական հարմարավետությամբ

Արմինֆո. Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի (ՀՑԹԻ) տնօրեն Էդիտա Գզոյանի հարկադիր հեռանալը վախեցնող ազդակ է ողջ աշխարհի գիտնականների և պատմաբանների համար. օբյեկտիվ հետազոտությունն ու ճշմարիտ հիշողությունը կարող են փոխարինվել դիվանագիտական հարմարավետությամբ: Այդ մասին ասվում է հայ և միջազգային ցեղասպանագետների համատեղ հայտարարության մեջ՝ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի պահանջով ՀՑԹԻ տնօրենի պաշտոնանկության առնչությամբ:

Հայաստանի վարչապետը մարտի 12-ին լրագրողների հետ զրույցում հայտարարել է, որ պահանջել է Գզոյանի հեռանալը, քանի որ նա հանդգնել է Արցախի մասին գիրք նվիրել ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսին։ Վարչապետը Գզոյանին մեղադրել է Հայաստանի արտաքին քաղաքական օրակարգը խաթարելու և սադրանքի համար։

«2026 թվականի մարտի 11-ին դոկտոր Էդիտա Գզոյանը՝ ինստիտուտի պատմության մեջ ամենաակնառու և նվիրյալ տնօրեններից մեկը, ներկայացրել է հրաժարականի դիմում՝ ըստ տեղեկությունների՝ ոչ թե սեփական կամքով, այլ կառավարության ճնշման ներքո։

Դոկտոր Գզոյանը ՀՑԹԻ-ն բարձրացրել է միջազգային ակադեմիական հեղինակության նոր մակարդակի։ Նրա ղեկավարությամբ ինստիտուտն ընդլայնել է իր արխիվային հավաքածուները, կազմակերպել առանցքային սիմպոզիումներ ու գիտաժողովներ և հրատարակել գիտական աշխատություններ, որոնք զգալիորեն առաջ են մղել ցեղասպանագիտության ոլորտն ամբողջ աշխարհում։ Նա եղել է Հայոց ցեղասպանության և հայերի դեմ իրականացված հետագա վայրագությունների վերաբերյալ խիստ գիտական հետազոտությունների ջատագովը՝ աշխատանք, որն ամրապնդել է անցյալի անարդարությունների համաշխարհային ընկալումը և սատարել պատմական ճշմարտության հաստատմանը։

Նրա հարկադիր հեռացումը հատկապես մտահոգիչ է դարձնում դրա ժամանակն ու համատեքստը։ Ընդամենը շաբաթներ առաջ դոկտոր Գզոյանն անձամբ էր ուղեկցել ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսին Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր այցի ժամանակ։ Նա ներկայացրել էր ոչ միայն 1915 թվականի ցեղասպանությունը, այլև Սումգայիթում, Կիրովաբադում և Բաքվում հայերի հետագա կոտորածները՝ ընդգծելով տարածաշրջանում հակահայկական բռնությունների պատմական շարունակականությունը։ Նա նաև փոխնախագահ Վենսին էր հանձնել Հայոց ցեղասպանության և Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության վերաբերյալ գիտական աշխատություններ, որոնք էական նշանակություն ունեն Հայաստանի պատմության և արդի մարտահրավերների ըմբռնման համար։

Մարտի 12-ին, ի պատասխան լրագրողի հարցին՝ դոկտոր Էդիտա Գզոյանի հարկադիր հրաժարականի վերաբերյալ, ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է․

«Ես եմ խնդրել Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրենին ներկայացնել հրաժարականի դիմում. դա արվել է իմ հանձնարարությամբ։ Վենսին Արցախի մասին գիրք նվիրելը ես համարել եմ սադրիչ գործողություն, որը հակասում է Կառավարության վարած քաղաքականությանը»։

Իրադարձությունների այս հաջորդականությունը վկայում է ավելի լայն և խորապես մտահոգիչ օրինաչափության մասին՝ անկախ ակադեմիական ձայների լռեցում՝ հանուն քաղաքական նպատակահարմարության։ Բոլոր հիմքերը կան ենթադրելու, որ սա ոչ թե թանգարանի կառավարման հարց է, այլ ՀՑԹԻ-ի գործունեությունը աշխարհաքաղաքական առաջնահերթություններին համապատասխանեցնելու փորձ՝ հատկապես Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված ջանքերի ֆոնին զերծ մնալու Ադրբեջանի կողմից իրականացված վայրագությունների մասին ազնիվ քննարկումներից։

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը սոսկ զբոսաշրջային վայր չէ։ Այն պատմական հիշողության և գիտության կենտրոն է, պատնեշ՝ ժխտողականության և խեղաթյուրման դեմ։ Դրա ղեկավարությունը պետք է պաշտպանված լինի քաղաքական միջամտությունից, այլ ոչ թե ենթարկվի դրան։ Դոկտոր Գզոյանի հարկադիր հեռացումը սթափեցնող ուղերձ է հղում աշխարհի գիտնականներին ու պատմաբաններին՝ առ այն, որ օբյեկտիվ հետազոտությունն ու ճշմարիտ հիշողությունը կարող են փոխարինվել հանուն դիվանագիտական հարմարավետության։

Մեզնից շատերն ակտիվորեն ներգրավված են եղել ՀՑԹԻ-ի աշխատանքներում՝ մասնակցելով գիտաժողովներին, անդամակցելով «Ցեղասպանագիտական հանդեսի» (International Journal of Armenian Genocide Studies) խմբագրական և գիտական խորհուրդներին, համագործակցելով համատեղ գիտական նախաձեռնություններում։ Գզոյանը առանցքային դեր է խաղացել մեզ ինստիտուտի գործունեության մեջ ներգրավելու գործում՝ իր ստեղծարար տեսլականի և բացառիկ գիտական պատրաստվածության շնորհիվ՝ օգնելով կերտել ինստիտուտի ապագան։

Մենք համոզված ենք, որ դոկտոր Գզոյանին ՀՑԹԻ տնօրենի պաշտոնից հեռացնելու ցանկացած փորձ լրջորեն կվտանգի ինստիտուտի ապագան և կհարվածի նրա հեղինակությանը միջազգային գիտական հանրության շրջանում։ Նման որոշումը ոչ միայն կխաթարի ինստիտուտի ընթացիկ աշխատանքները, այլև տագնապալի ազդակ կհանդիսանա աշխարհի առաջատար ցեղասպանագետների համար՝ հետ պահելով նրանց ՀՑԹԻ-ի հետ համագործակցությունից և թուլացնելով այն գլոբալ ակադեմիական գործընկերությունները, որոնք կենսական են նրա առաքելության համար։

Այս պատճառներով մենք հորդորում ենք Հայաստանի կառավարությանը ձեռնպահ մնալ ինստիտուտի ղեկավարության հարցերին միջամտելուց։ Մենք կոչ ենք անում իշխանություններին հարգել ՀՑԹԻ-ի անկախությունը և ապահովել, որ դոկտոր Գզոյանը հնարավորություն ունենա շարունակել իր աշխատանքն առանց քաղաքական ճնշումների։ Ինստիտուտի ինքնավարության և ղեկավարության պաշտպանությունը վճռորոշ է նրա վստահելիության պահպանման, գիտական առաքելության պաշտպանության և միջազգային ակադեմիական հանրության վստահության պահպանման համար։ Մենք հավատում ենք, որ ՀՑԹԻ տնօրենի նշանակումը պետք է հիմնված լինի անհատի գիտական և վարչարարական որակների, այլ ոչ թե տվյալ պահի քաղաքական նպատակահարմարության վրա։

ՀՑԹԻ անձնակազմը և Խորհրդի անդամները իրենց լիակատար վստահությունն են հայտնել դոկտոր Գզոյանի բացառիկ առաջնորդությանը։ Մենք վճռականորեն պահանջում ենք, որ դոկտոր Գզոյանն անհապաղ  վերականգնվի իր պաշտոնում և հնարավորություն ստանա շարունակել իր կողմից իրականացվող ակնառու աշխատանքը»,  - ասվում է հայտարարությունում, որի ներքո ստորագրել են շուրջ երեք տասնյակ պրոֆեսորներ։ Նրանց թվում են Նեբրասկա-Լինքոլն համալսարանի պատմության պրոֆեսոր Բեդրոս Դեր Մաթոսյանը, Հարավային Կոնեկտիկուտ նահանգի համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր Արմեն Մարսուբյանը, Կալիֆորնիայի համալսարանի Մարդու իրավունքների բնագավառի հետազոտությունների պրոֆեսոր Քեյթ Ուոթենպոն, Միչիգանի համալսարանի պատմության ամբիոնի դոցենտ Մելանի Շուլցե Տանիելյանը, Օքսֆորդի համալսարանի ասիական եւ մերձավորարեւելյան հետազոտությունների ֆակուլտետի ասոցացված անդամ դոկտոր Սայմոն Մաղաքյանը, Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության ազգային ասոցիացիայի (NAASR) ակադեմիական հարցերով տնօրեն Մարկ Մամիգոնյանը, Կալիֆորնիայի համալսարանի Մեղրունի ընտանիքի հայագիտության նախագահական ամբիոնի պատմության պրոֆեսոր Հուրի Բերբերյանը, Միչիգանի համալսարանի Ուիլյամ Հ. Սյուել կրտսերի անվան պատմության ամբիոնի վաստակավոր պրոֆեսոր, Չիկագոյի համալսարանի քաղաքագիտության և պատմության վաստակավոր պրոֆեսոր Ռոնալդ Գրիգոր Սունին և այլոք: