Հետազոտություն. Հայաստանի բնակչության 65,1%-ը չի կարող իրեն թույլ տալ առողջ սնունդ, փորձագետները խորհուրդ են տալիս նվազագույն աշխատավարձը բարձրացնել մինչեւ 100 հազար դրամ

Արմինֆո.Հայաստանի բնակչության 65,1% - ը չի կարող իրեն առողջ սնունդ թույլ տալ։ Այդ մասին նոյեմբերի 25-ին ասել է Եվրասիա համալսարանի ուսումնամեթոդական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, հասարակական և սոցիալական քաղաքականության փորձագետ, ԵՊՀ դոցենտ, տ.գ. թ. Ռուբեն Մարկոսյանը՝ ներկայացնելով "Նվազագույն աշխատավարձը և սոցիալ-տնտեսական իրականությունը Հայաստանի Հանրապետությունում" թեմայով հետազոտությունը:

Նա նշել է, որ բնակչության մեկ շնչի հաշվով այդ ցուցանիշը կազմում է մոտ 4.2 դոլար։ «Բայց ոչ թե թվերն են կարևոր, այլ այն, որ երկրում արտադրողականությունն ու տնտեսությունը չունեն այն մակարդակը, որ միջին աշխատավարձը ընդունելի համարվի: Եվ երբ հարաբերական մեթոդով հանում ենք միջին աշխատավարձը, նորից շատ դեպքերում հիասթափվում ենք, որովհետև հասկանում ենք, որ դա արժանապատիվ կյանքի համար պայմաններ չի ապահովում», - նկատել է փորձագետը։

Հիշեցնելով, որ նվազագույն աշխատավարձն ինդեքսավորվում է միջինի հիման վրա, նա նշել է, որ այդ երկուսի միջև անջրպետը մեծ է: Մասնավորապես, վկայակոչելով վիճակագրական կոմիտեի տվյալները, փորձագետը նշել է, որ հուլիս-օգոստոս ամիսներին Հայաստանում միջին աշխատավարձը կազմել է 295 հազար դրամ, մինչդեռ, նվազագույն աշխատավարձը 75 հազար դրամ է։

Շատ երկրներում, նրա խոսքով, ներդրվել է ավտոմատ ինդեքսավորում, այսինքն, բարձրացումը տեղի է ունենում օրենքով սահմանված հստակ մեխանիզմների և չափանիշների հիման վրա։

"Խոսքը ինստիտուցիոնալ գործընթացների մասին է, որտեղ քաղաքական որոշումների ազդեցությունը հասցվել է նվազագույնի", - հավելել է նա։ Իսկ Հայաստանի օրենսդրության մեջ առկա չէ նվազագույն աշխատավարձի հաշվարկման չափանիշների, մեթոդաբանության վերանայման կարգը, ինչպես նաեւ չի գործում նվազագույն սպառողական զամբյուղի մասին օրենքը, որն ընդունվել է 2004 թվականին:

Մարկոսյանի խոսքով ՝ Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեն եռամսյակը մեկ հրապարակում է նվազագույն սպառողական զամբյուղի արժեքը, որը 2024 թվականին կազմել է 916 հազար դրամ, ինչը գերազանցում է նվազագույն տարեկան աշխատավարձի չափը։ Նա նշել է, որ դիմել է համապատասխան գերատեսչություններին ՝ հանձնարարականներով, որ անհրաժեշտ է վերանայել նվազագույն սպառողական զամբյուղի կառուցվածքի վերաբերյալ մեթոդաբանությունը, որը հնացած է։ Մատնանշելով դրա թերությունները ՝ փորձագետը նշել է, որ, օրինակ, մրգերի նվազագույն սպառման մեջ հայտնվում է միայն խնձորը, բանջարեղենից ՝ կարտոֆիլն ու սոխը։

"Եթե դիտարկենք 2020 - 2024թթ., նվազագույն զամբյուղում նշված ապրանքները թանկացել են 23,2% - ով, իսկ նվազագույն աշխատավարձն աճել է 10,3% - ով, այսինքն, 2024թ. նվազագույն աշխատավարձը պետք է լիներ ոչ թե 75 հազար դրամ, այլ գոնե 83 հազար դրամ", - նշել է բանախոսը:

Ամփոփելով ՝ Մարկոսյանը նշել է, որ նվազագույն սպառողական զամբյուղի արժեքը պետք է ապահովի արժանապատիվ կենսապայմաններ, որտեղ պատշաճ կերպով կարտահայտվի այն բաղադրիչը, որը կապված է ոչ սպառողական ծախսերի հետ ՝ տրանսպորտային, կոմունալ, առողջապահական և այլն: «Անհրաժեշտ են պետական լուծումներ, որպեսզի նվազագույն աշխատավարձի աճը ներառական լինի: Մենք հասկանում ենք, որ այսօր ոչ միջին, ոչ էլ նվազագույն աշխատավարձերը չեն արտացոլում մարդկանց իրական սոցիալական կարիքները: Բայց ունենք այն, ինչ ունենք, այն է ՝ աղքատության բարձր մակարդակ ունեցող երկիր, որտեղ բնակչության 65% - ը չի կարող իրեն առողջ սնունդ թույլ տալ», - ասել է դոցենտը։

Ամփոփելով՝ նա նկատել է, որ անհրաժեշտ է մշակել նվազագույն սպառողական զամբյուղի արժեքի հաշվարկման օբյեկտիվ մեթոդաբանություն, նվազագույն աշխատավարձի հաշվարկման մեթոդաբանություն և այդ ամենն ամրագրել օրենսդրական մակարդակում:

Նրա խոսքով ՝ Հայաստանի համար առավել ընդունելի կլինի վերանայման ավտոմատ մեխանիզմը, կամ պետք է որոշակի պարտավորություններ դնել կառավարության վրա, որպեսզի նվազագույն աշխատավարձի վերանայումը կանոնաավոր կատարվի:

Մասնավորապես, անցումային շրջանում, հետազոտության հանձնարարականների համաձայն, անհրաժեշտ է Հայաստանում նվազագույն աշխատավարձը բարձրացնել մինչեւ 90-100 հազար դրամ, այսինքն ՝ մինչեւ մեթոդաբանության մշակումը, որը թույլ կտա ավելի օբյեկտիվ ցուցանիշներ ունենալ:

Նշենք, որ հետազոտությունն իրականացրել է Ֆրիդրիխ Էբերտ հիմնադրամը ՝ Հայաստանի արհմիությունների կոնֆեդերացիայի հետ համագործակցությամբ: Հետազոտության վրա աշխատել են Ռուբեն Մարկսյանը, Աննա Մարտիրոսյանը և Դավիթ Պետրոսյանը:

ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի տվյալների համաձայն,  Հայաստանի սպառողական շուկայում 2025թ. հոկտեմբերին 2024թ. հոկտեմբերի համեմատ արձանագրվել է ավելի բարձր գնաճ ՝ 3,7% (քան մեկ տարի առաջ ՝ 0,6%), որն առավելապես պայմանավորված է տրանսպորտի, զբոսաշրջության, գեղեցկության սրահների ոլորտում սննդամթերքի և ծառայությունների թանկացմամբ։ 2025թ. 10 ամիսներին գնաճը ձևավորվել է 1,4% մակարդակում (նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի 0,8% գնանկման դիմաց), ինչը ծառայությունների, քան պարենային և ոչ պարենային ապրանքների, ավելի ցայտուն թանկացման արդյունք է ։

Սննդամթերքից տարեկան կտրվածքով  (2025թ.հոկտեմբերը ՝ 2024թ. հոկտեմբերի նկատմամբ) առավել էականորեն թանկացել են կակաոն՝ 25,3% - ով, արևածաղկի ձեթը՝ 18,6% - ով, իշխանը՝ 16% - ով, ձուկը և ծովամթերքը՝ 15,3% - ով, սուրճը՝ 12,6% - ով, կարագը՝ 12,3% - ով, շոկոլադը՝ 12% - ով, գառան միսը՝ 10,6% - ով, խոզի միսը՝ 9,9% - ով, ոլոռը՝ 9,1% - ով, մակարոնը՝  8,2% - ով,  միրգը՝ 7,1%, ալյուրը՝ 6%, թթվասերը՝ 5,6%, կաթնաշոռը՝ 5,2%, մածունը՝ 4,8%, թեյը՝ 4,1%, կաթը՝ 4%, հնդկաձավարը՝ 3,7%, բանջարեղենը՝ 3,6%, հացը՝ 3,5%, տավարի միսը՝ 3,2%, մարգարինը՝ 3%, պանիրը՝ 2,2%, ձուն՝ 0,3%: Միաժամանակ դիտվել է շաքարի և շաքարավազի տարեկան էժանացում՝ 6,1% - ով։ Ընդ որում, այդ բոլոր մթերքները թանկացել են նաև ամսական կտրվածքով, բացառությամբ հոկտեմբերին 4,1 տոկոսով էժանացած մրգերի։

Ծխախոտը թանկացել է տարեկան 8,3 տոկոսով ՝ մեկ տարի առաջվա 1,3 տոկոս աճի դիմաց ։ Ալկոհոլային խմիչքներից տարեկան կտրվածքով առավել նկատելիորեն թանկացել է օղին ՝ 5,3 տոկոսով, գարեջուրն ու գինին ավելի համեստ են թանկացել, համապատասխանաբար, 3.2 և 3% - ով, մինչդեռ մեկ տարի առաջ գինին էժանացել էր 1.5% - ով, օղին թանկացել էր ավելի արտահայտված ՝ 9.8% - ով, իսկ գարեջուրը ՝ ավելի զուսպ 2.7% - ով: Շշալցված հանքային ջուրը տարեկան կտրվածքով թանկացել է 3,8%-ով (մեկ տարի առաջվա 1,4% աճի դիմաց) ։

Ոչ պարենային ապրանքների շուկայում արագացել է ոսկերչական իրերի գների տարեկան աճը ՝ 14,8% - ից հասնելով 34,6% - ի, և շարունակել են աճել խոշոր ու փոքր կենցաղային էլեկտրական սարքերի ու սարքավորումների գները՝ 2,5-3,2%-ով (մեկ տարի առաջվա 3-3,2% աճի դիմաց) ։ Դեղերի եւ բժշկական սարքավորումների գները սկսել են աճել 4-4, 3% տարեկան, մինչդեռ մեկ տարի առաջ դեղորայքը թանկացել է  2,6% - ով, իսկ բժշկական սարքավորումներն էժանացել են 2,7% - ով։ Թանկացել են նաեւ մեկանգամյա օգտագործման կենցաղային ապրանքները ՝ տարեկան 1,1 տոկոսով (մեկ տարի առաջ 6,3 տոկոսով էժանացման դեմ), կոշիկները ՝ 1,2 տոկոսով (մեկ տարի առաջ 1,1 տոկոսով էժանացման դիմաց), շինանյութերը՝ 0,2 տոկոսով (մեկ տարի առաջ 2,8 տոկոսով էժանացման դիմաց), սպասքը եւ խոհանոցային պարագաները՝ 0,2 տոկոսով (մեկ տարի առաջ 0,8 տոկոսով էժանացման դիմաց): Միաժամանակ սկսել է դանդաղել հագուստի գների տարեկան անկումը ՝ մինչեւ 2,1 տոկոս (մեկ տարի առաջվա 3,7 տոկոսից) ։ Այգեգործական սարքավորումները սկսել են էժանանալ՝ տարեկան 6,1% - ով (մեկ տարի առաջ 3,6% թանկացման դիմաց):

Ինչ վերաբերում է ծառայությունների սակագներին, ապա տարեկան կտրվածքով զգալի աճ է գրանցվել տրանսպորտի ոլորտում՝ 22,5% - ով (ընդ որում ՝ ապահովագրական ոլորտում ՝ 12% - ով), հանգստի կազմակերպման համալիր սպասարկման ոլորտում ՝ 10,6% - ով, նախադպրոցական և տարրական կրթության ոլորտում՝ 8,7% - ով, բարձրագույն կրթության ոլորտում ՝ 8,5% - ով: Աճել են վարսահարդարման և սպա սրահների ծառայությունների սակագները' 5,6% - ից մինչև 11,2%, բժշկական ծառայությունների սակագները' 2,5% - ից մինչև 3,2%, և հատկանշական է, որ ատամնաբուժական կլինիկաների ծառայությունները թանկացել են 5,5% - ով, իսկ բժիշկների խորհրդատվությունը' 7,1% - ով: Հյուրանոցային բիզնեսի ոլորտում ծառայությունները թանկացել են 1,6 տոկոսով, մինչդեռ, մեկ տարի առաջ դրանք նվազել էին 0,1 տոկոսով ։ Ֆինանսական հատվածի ծառայությունների աճը նույնպես արագացել է՝ 1% - ից մինչեւ 2,1%։