Երկուշաբթի, 29 Սեպտեմբերի 2025 12:08

Արմինֆո. «Ուրախ եմ միջազգային ողջ հանրությանը զեկուցել, որ Հայաստանի Հանրապետության եւ Ադրբեջանի Հանրապետության միջեւ խաղաղություն է հաստատված»։ Նման հայտարարությամբ է հանդես եկել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը՝ ելույթ ունենալով ՄԱԿ Գլխավոր ասամբլեայի 80-րդ նստաշրջանում, միաժամանակ տարակուսանք հայտնելով, որ իր ադրբեջանցի գործընկերը դեռևս շարունակում է, այսպես կոչված, "Զանգեզուրի միջանցքի" և Հայաստանի, իբր, "կապիտուլյացիայի" մասին պատումը։ ՀՀ կառավարության հաղորդագրության համաձայն, Նիկոլ Փաշինյանն իր ելույթում, մասնավորապես, ասել է․

 

«Հայաստանի Հանրապետության բոլոր ղեկավարների՝ այս ամբիոնից ունեցած ելույթների հիմնական բովանդակությունը նվիրված է եղել Հայաստանի Հանրապետության եւ Ադրբեջանի Հանրապետության կոնֆլիկտին։ Այդպիսին էին նաեւ իմ ելույթները 2018-ից 2023 թվականներին։

 

Նախորդ տարի ելույթ ունենալով Գլխավոր ասամբլեայի 79–րդ նստաշրջանում, առաջին անգամ փորձեցի խոսել ոչ թե Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ կոնֆլիկտի, այլ խաղաղության մասին։ Իմ այդ խոսույթը շատ զգույշ էր, շատ անորոշ, չնայած, որ այդ պահին արդեն Հայաստան–Ադրբեջան միջպետական սահմանի ավելի քան 12 կիլոմետրն առաջին անգամ սահմանազատված էր, իսկ երկու երկրների սահմանազատման հարցերով հանձնաժողովների համատեղ աշխատանքի կանոնակարգը ստորագրված՝ երկու երկրների փոխվարչապետերի կողմից։

 

Իմ այդ ելույթից հետո Հայաստան–Ադրբեջան հարաբերություններում տեղի են ունեցել շրջադարձային իրադարձություններ։ Նախ, սահմանազատման հանձնաժողովների համատեղ գործունեության կանոնակարգը վավերացվեց թե Հայաստանում, թե Ադրբեջանում՝ ստանալով բարձրագույն իրավաբանական ուժ։

 

Սա Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ ստորագրված եւ վավերացման ընթացակարգ անցած առաջին երկկողմ միջազգային փաստաթուղթն է։

 

Դրանում 1991 թվականի դեկտեմբերի 21–ի Ալմա-Աթայի Հռչակագիրն արձանագրված է որպես երկու երկրների սահմանազատման բազային սկզբունք, խոսքը միջպետական սահմանների սահմանազատման մասին է:

 

Ահա ուրեմն, նախորդող շրջանի լավատեսական գործընթացներն անցած մեկ տարվա ընթացքում շարունակվեցին։

 

Այս տարվա մարտին Հայաստանն ու Ադրբեջանը կարողացան համաձայնեցնել միմյանց միջեւ խաղաղություն եւ միջպետական հարաբերություններ հաստատելու մասին համաձայնագրի նախագիծը, եւ նման դրական ելքով ավարտել բանակցությունները նախագծի շուրջ։

Այդ փաստաթղթում նույնպես կողմերը հղում անելով Ալմա-Աթայի հռչակագրին` հաստատում են իրենց ըմբռնումը, որ նախկին ԽՍՀՄ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների միջև սահմանները դարձել են համապատասխան անկախ պետությունների միջազգային սահմաններ, եւ այս հենքի վրա ճանաչում և հարգում են միմյանց ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունը, միջազգային սահմանների անխախտելիությունը և քաղաքական անկախությունը։

 

Ինչպես արդեն տեսաք, Ալմա-Աթայի հռչակագրին հղումը նշանակում է, որ երկու երկրները ճանաչում են, որ Հայաստանի Հանրապետության տարածքը նույնական է Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության տարածքի հետ, իսկ Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքը նույնական է Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության տարածքի հետ եւ այդ տարածքները ներառող սահմաններն անխախտելի են։

Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ խաղաղության եւ միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին նշված համաձայնագիրը, ահա, այս տարվա օգոստոսի 8-ին ԱՄՆ մայրաքաղաք Վաշինգտոնում` Սպիտակ տանը, երկու երկրների ԱԳ նախարարների կողմից նախաստորագրվեց, Միացյալ Նահանգների նախագահի, Ադրբեջանի նախագահի եւ իմ ներկայությամբ։

 

Օգոստոսի 8-ին Սպիտակ տանը տեղի ունեցած հանդիպման կուլմինացիան դարձավ այն Հռչակագիրը, որ Ադրբեջանի նախագահի հետ ընդունեցինք հանդիպման արդյունքներով եւ որը որպես վկա ստորագրեց նաեւ Միացյալ Նահանգների նախագահ Դոնալդ Թրամփը։

Այդ Հռչակագիրն արձանագրեց, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը ընդունում են անցյալի հակամարտությամբ չկանխորոշված, Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրությանն ու 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրին համապատասխան պայծառ ապագայի ուղի նախանշելու անհրաժեշտությունը եւ, որ մարդկային անասելի տառապանքներ պատճառած հակամարտությունից հետո մեր ժողովուրդների համար ստեղծվել են վերջապես բարիդրացիական հարաբերություններ սկսելու պայմաններ՝ հիմնված միջազգային սահմանների անքակտելիության և տարածքներ ձեռք բերելու նպատակով ուժի կիրառման անթույլատրելիության սկզբունքների վրա։

 

«Այս իրողությունը, որը ենթակա չէ և երբեք չպետք է ենթակա լինի վերանայման, ճանապարհ է հարթում մեր երկու ժողովուրդների միջև թշնամանքի էջը փակելու համար։ Մենք վճռականորեն մերժում և բացառում ենք վրեժխնդրության ցանկացած փորձ ներկայում և ապագայում»,– ասվում է Հռչակագրում։

 

Նույն փաստաթղթում մենք` Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ղեկավարներս, վերահաստատեցինք ներպետական, երկկողմ և միջազգային փոխադրումների համար երկու երկրների միջև հաղորդակցությունների բացման կարևորությունը՝ հիմնված պետությունների ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և իրավազորության հարգման վրա, տարածաշրջանում ու նրա հարևանությամբ խաղաղությունը, կայունությունն ու բարգավաճումը խթանելու նպատակով։ Այս ջանքերը կներառեն Ադրբեջանի Հանրապետության հիմնական մասի և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության միջև Հայաստանի Հանրապետության տարածքով անխոչընդոտ հաղորդակցությունը, Հայաստանի Հանրապետության համար միջազգային ու ներպետական հաղորդակցության փոխադարձ առավելություններով։

 

Արձանագրվեց նաեւ, որ Հայաստանի Հանրապետությունն աշխատելու է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և փոխադարձաբար համաձայնեցված երրորդ կողմերի հետ՝ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (կամ TRIPP ուղի) հաղորդակցության ծրագրի իրականացման շրջանակը սահմանելու նպատակով։

 

Մենք հաստատեցինք մեր վճռականությունը բարեխղճորեն ձեռնարկելու բոլոր միջոցները՝ սույն նպատակին հնարավորինս արագ կերպով հասնելու համար։

 

Հարգելի նախագահող, հարգելի ներկաներ, ի՞նչ է այս ամենը նշանակում։ Այս ամենը նշանակում է եւ ես ուրախ եմ միջազգային ողջ հանրությանը զեկուցել, որ Հայաստանի Հանրապետության եւ Ադրբեջանի Հանրապետության միջեւ խաղաղություն է հաստատված, տիկնայք եւ պարոնայք։

Այս խաղաղության գործում վճռական է ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի դերը, ում նվիրվածությունը, հետեւողականությունն ու սկզբունքայնությունը հնարավոր դարձրին թվում է անհնարինը։

 

Այս է պատճառը, որ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի հետ մենք համաձայնեցրել ենք նախագահ Թրամփին Խաղաղության Նոբելյան մրցանակակրի ներկայացնելու մեր համատեղ որոշումը, որովհետեւ մեր սեփական օրինակով տեսանք, որ նախագահ Թրամփն իսկապես նվիրված է խաղաղության գաղափարին։

 

Ուզում եմ ընդգծել նաեւ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ժողովուրդների, Կառավարությունների ու Խորհրդարանների դերը, առանց որոնց աջակցության, իհարկե, անհնար կլիներ հասնել այս կետին։

 

Խաղաղությունը, այսպիսով հաստատված է։ Բայց խաղաղությունն արձակուրդ չէ, այլ աշխատանք, ամենօրյա աշխատանք։

 

Խաղաղությունն ամենօրյա խնամք է պահանջում, նորածին մանուկի նման իրեն պաշտպանելու վարակից, ցրտից ու շոգից, անտարբերությունից ու հոռետեսությունից։

Կոնֆլիկտը, իսկապես, շատ ավելի քիչ հարցեր է դնում մեր առաջ, եւ պատասխանի տարբերակներն էլ կոնֆլիկտի պարագայում շատ չեն։ Իսկ խաղաղությունն իր հետ բերում է հարցեր, նոր հարցեր, էլի հարցեր, շարունակաբար հարցեր եւ այդ հարցերին խնամքով եւ ոչ թե քամահրանքով պատասխանելն է խաղաղ կյանքը, այդ հարցերի շուրջ շրջահայացորեն մտածելն ու պատասխանները բարեխղճորեն ձեւակերպելն է խաղաղության ինստիտուցիոնալացումը, որը շարունակական անհրաժեշտություն է եւ որով պետք է զբաղվենք ամեն օր։

 

Այս համատեքստում, չափազանց կարեւոր է գտնվելու վայրն անհայտ անձանց ճակատագրի պարզաբանումը եւ երկարամյա կոնֆլիկտի բերումով անազատության մեջ հայտնված անձանց հարցի հասցեագրումը, որը նույնպես մեր ամենօրյա աշխատանքային օրակարգի մաս է։

«TRIPP ուղի» ենթակառուցվածքային նախագիծը գործելու է Հայաստանի Հանրապետության տարածքով` Միացյալ Նահանգներ–Հայաստան երկկողմ ձեւաչափով համաձայնեցված բիզնես մոդելով։

 

Բաղկացած լինելով մի քանի տասնյակ կիլոմետր տարբեր ենթակառուցվածքներից, TRIPP ուղին թե՛ տարածաշրջանային, թե՛ գլոբալ նշանակություն եւ ազդեցություն է ունենալու։

Ի դեպ, հաստատված խաղաղության նկատմամբ խնամքի, հոգատարության համատեքստում շատ կարեւոր է խաղաղամետ, լեգիտիմ եւ համաձայնեցված խոսույթի կիրառումը նաեւ այս նախագծի մասին։

 

Ադրբեջանի նախագահը, ում հետ ընդունել ենք Վաշինգտոնի Հռչակագիրը, դրանից հետո մի քանի անգամ, այդ թվում` այս ամբիոնից, օգտագործել է այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցք» արտահայտությունը։

 

Նման արտահայտություն Վաշինգտոնում համաձայնեցրած փաստաթղթերում չկա, Հայաստան-Ադրբեջան բանակցություններում կամ փաստաթղթերում երբեք չի եղել։ Կարծում եմ` իմաստ ունի, որ ադրբեջանցի գործընկերս պարզաբանի, թե ինչ նկատի ունի այդ արտահայտությունը օգտագործելով, որովհետեւ հայաստանյան իրականության մեջ դա ընկալվում է որպես տարածքային պահանջ Հայաստանից եւ կոնֆլիկտային խոսույթի հետ է ասոցացվում։

Օգոստոսի 8-ի փաստաթղթերում մենք հստակ բովանդակություն եւ խոսույթ ենք համաձայնեցրել, եւ այդ համաձայնություններին հավատարմությունը որեւէ կերպ կասկածի տակ դնելն իմ նշած եւ կամ այս ամբիոնից հնչեցված այլ խոսույթներով հասկանալի չէ։ Այդ խոսույթները խաղաղության նկատմամբ մարդկանց հավատը չեն մեծացնում եւ խաղաղության մթնոլորտից եւ բարձրագույն մակարդակով ձեռք բերված պայմանավորվածություններից չեն բխում։

 

Ադրբեջանի նախագահը տարբեր ամբիոններից խոսում է Հայաստանի իբր կապիտուլյացիայի մասին։

 

Ճիշտն ասած չեմ հասկանում, որ՞ն է ահռելի պոզիտիվ բովանդակության առկայության պայմաններում, որը ձեռք է բերվել համատեղ դժվարին ջանքերով, օբյեկտիվ իրականության հետ կապ չունեցող ագրեսիվ ենթատեքստերի հոլովումը։ Միթե՞ խաղաղությունը բավարար բերկրանք եւ բավարարվածություն չի պատճառում։ Ինձ, օրինակ, պատճառում է։

 

Ինձ բավարար բերկրանք է պատճառում նաեւ այն, որ Հայաստանի Հանրապետությունը տպավորիչ տեմպերով զարգացող, անկախ, ինքնիշխան, սեփական ապագան այսօր կառուցող ժողովրդավարական պետություն է եւ ատելություն չի տածում ու չի տարածում հարեւանների և որևէ մեկի նկատմամբ։

 

Միջազգային հանրության ուշադրությունն եմ հրավիրում այն փաստին, որ այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» եւ այդօրինակ խոսույթները ձեռք բերված պայմանավորվածություններից չեն բխում, կապ չունեն համաձայնությունների հետ, ունեն գրգռող եւ նեգատիվ ազդեցություն եւ ընկալվում են որպես ինքնիշխան երկրի նկատմամբ տարածքային պահանջ, ի հեճուկս ձեռքբերված եւ հռչակված պայմանավորվածությունների։

 

Բայց սա, իհարկե, մեզ ոչ մի միլիմետր չի շեղի ձեռք բերված խաղաղության նշանավորման եւ հռչակված պայմանավորվածությունների իրականացման գործելակերպից։

 

Իմ այսօրվա ելույթում, ի դեպ, չեք գտնի վերաբերելի գոնե մեկ դրույթ կամ արտահայտություն, որի հիմնավորումը չեմ կարող մատնացույց անել տարբեր ձեւաչափերով Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ ձեռքբերված գրավոր պայմանավորվածություններում կամ օգոստոսի 8–ին Վաշինգտոնում ստորագրված եւ հրապարակված փաստաթղթերում։ Ադրբեջանցի գործընկերոջս առաջարկում եմ կենտրոնանալ ձեռքբերված պայմանավորվածությունները շուտափույթ եւ ճշգրիտ կյանքի կոչելու վրա, ինչի համար էական է լեգիտիմ խոսույթների կիրառումը։ Եվ ուրեմն, օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում հռչակված «TRIPP ուղի» նախագծով Հայաստանի տարածքով անցնելու են երկաթուղի, ավտոճանապարհ, խողովակաշարեր, էլեկտրահաղորդման գծեր, որոնք Արեւելքը կապելու են Արեւմուտքին։ Այս համաձայնության արդյունքում նաեւ Հյուսիսն է կապվելու Հարավին։

 

Հենց աշխարհագրական թվարկումը բավարար է արձանագրելու համար, որ սա ճշգրիտ արտացոլումն է «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագծի, որն այս ամբիոնից ներկայացնելու առիթ ունեցել եմ։ «TRIPP ուղի» ենթակառուցվածքային նախագիծը բխում է հենց «Խաղաղության խաչմերուկ» ծրագրից, որի կարողությունների զարգացման վերաբերյալ նախագահ Թրամփի հետ երկկողմ հուշագիր ստորագրեցինք օգոստոսի 8–ին` Վաշինգտոնում:

 

Հարկ եմ համարում նշել, որ Վաշինգտոնի Հռչակագրի համաձայն, ներպետական, երկկողմ և միջազգային փոխադրումների համար Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջև հաղորդակցությունների բացումը տեղի է ունենալու պետությունների ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և իրավազորության հարգման վրա»։