Caucasus Heritage Watch-ի զեկույց. Արցախում աճում է ոչնչացման վտանգի տակ գտնվող օբյեկտների թիվը

Արմինֆո.  Caucasus Heritage Watch-ը, որը զբաղվում է Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանության մոնիթորինգով, հրապարակել է ԼՂՀ ադրբեջանական օկուպացիայից հետո հայկական օբյեկտների վիճակի մասին ութերորդ զեկույցը:

Զեկույցում ներկայացված են տարածաշրջանում ավելի քան 500 մշակութային ժառանգության օբյեկտների արբանյակային մոնիտորինգի երկու փուլերի արդյունքները:

Ինչպես նշվում է զեկույցի ամփոփ գնահատման մեջ, երկու դիտորդական առաքելությունների ընթացքում (2024 թվականի աշուն և 2025 թվականի գարուն) CHW-ը մշակութային ժառանգության օբյեկտների ոչնչացման նոր դեպքեր չի արձանագրել: "Այս դրական գնահատականը, սակայն, որոշակի զգուշություն է պահանջում, քանի որ դեռևս մեր վերջին զեկույցում փաստագրվել է ավերածությունների աննախադեպ աճ, որը հանգեցրել է մշակութային ժառանգության 6 օբյեկտների ոչնչացմանը ընդամենը մի քանի ամսում ՝ 2022 թվականի վերջին և 2023 թվականի սկզբին", - նշում են զեկույցի հեղինակները։

Այնուամենայնիվ, CHW-ի ընթացիկ զեկույցը փաստագրում է մշակութային ժառանգության օբյեկտների շարունակական վնասումը: Երեք տուժած օբյեկտների թվում են երկու պատմական հայկական գերեզմանոցներ և 19-րդ դարի հայկական եկեղեցի։ "Այսպես, Վազգենաշենի/Հաջիսամլիի մոտակայքում գտնվող գերեզմանատունը բուլդոզերների մշտական հարձակումների է ենթարկվում 2023 թվականի գարնանից, երբ մենք առաջին անգամ հաղորդեցինք այդ վայրում վնասվածքների մասին։ Տարածքում ճանապարհային աշխատանքները շարունակում են քանդել գերեզմանատունը, և շուտով դրանից ոչինչ չի մնա՝ առանց արագ գործողությունների: SH.005-0 ծածկագրով գերեզմանոցը (հիմնադրվել է 1868 թվականին) ենթարկվում է նաև ճանապարհաշինական տեխնիկայի գրոհների։ Գերեզմանատան առաջին հատումը նկատվել է 2023 թվականին և շարունակում է ընդլայնվել ՝ վնասելով թաղման տարածքի մոտ 16% - ը", - ասվում է զեկույցում։

Նշվում է նաև, որ Տանձատափի եկեղեցու (LN.206-0) վնասը, որն առաջին անգամ նշվել է 2024 թվականի նոյեմբերի 21-ին, ամենադժվարն է գնահատել ։ "Ի տարբերություն CHW-ի կողմից արձանագրված վնասների և ավերածությունների այլ դեպքերի, մենք չենք տեսնում լանդշաֆտի ավելի լայնածավալ փոփոխությունների նշաններ. ճանապարհների փորվածքներ կամ հողամասերի մաքրում չի նկատվում: Այս առումով մենք շարունակում ենք օբյեկտի դիտարկումը, որպեսզի ավելի լավ հասկանանք այն ուժերը, որոնք հանգեցրել են հարավային պատի մեծ մասի փլուզմանը 2023 թվականի հոկտեմբերի 5 - ից մինչև 2024 թվականի ապրիլի 30-ն ընկած ժամանակահատվածում", - ասվում է զեկույցում։

Միևնույն ժամանակ, ընդգծվում է, որ մոնիտորինգի վերաբերյալ CHW-ի ութերորդ զեկույցի առավել մտահոգիչ եզրակացությունը վտանգի տակ գտնվող օբյեկտների թվի աճն է:

"Հարկ է նշել ոչ միայն այն օբյեկտների թիվը, որոնք CHW-ն համարում է հարակից գործունեության ազդեցության վտանգի տակ (n=7, ամենամեծ թիվը, որը մենք երբևէ արձանագրել ենք մեկ առաքելության ընթացքում), այլ նաև այն, որ այդ օբյեկտները ներառում են ինչպես հայկական, այնպես էլ ադրբեջանական ժառանգություն։ MT.451-0 (Պապրավենդի պատմական գերեզմանատուն) և SH.097-0  (Խանի պալատ), վայրեր, որոնք սերտորեն կապված են տարածաշրջանի ադրբեջանական համայնքի և Պարսկաստանի հետ տարածաշրջանի պատմական կապերի հետ ։ Այն փաստը, որ այդ օբյեկտները նույնպես վտանգված են, վկայում է տարածաշրջանի անցյալի նկատմամբ ավելի ու ավելի լայն անտարբերության մասին: Ավելին, քանի որ շինարարությունն արագորեն տանում է Ղարաբաղը դեպի երևակայական ապագա, CHW - ն նախկինի պես խորապես մտահոգված է տարածաշրջանի անցյալով և նրա բոլոր պատմական համայնքների փխրուն մնացորդներով", - ասվում է զեկույցում։