Հայաստանում Ճապոնիայի կառավարության դրամաշնորհով կշարունակվի մթնոլորտային օդի որակի վերահսկման համակարգի մշակման աշխատանքը

Արմինֆո.  Հայաստանում Ճապոնիայի կառավարության դրամաշնորհով կշարունակվի մթնոլորտային օդի որակի վերահսկման համակարգի մշակման աշխատանքը: ՀՀ կառավարությունը հուլիսի 10-ի նիստում հավանություն է տվել Հայաստանի և Ճապոնիայի միջև դրամաշնորհային համաձայնագրի նախագծին:

Ինչպես ընդգծվում է որոշման նախագծի հիմնավորման մեջ, օդի որակի բարելավումը բարդ գործընթաց է, որը պահանջում է խորը գիտելիքներ ինչպես օդի աղտոտվածության, այնպես էլ կլիմայի փոփոխության պատճառների մասին:

Մթնոլորտային օդի աղտոտվածության մոնիթորինգը կարևոր է օդային ավազանի աղտոտումը հասկանալու և կանխելու, արտանետումների աղբյուրները գնահատելու համար` մարդու առողջության և բնության պահպանման, կայուն քաղաքների ձևավորման, կլիմայի փոփոխության մեղմման, հարմարվողականության, ինչպես նաև ջերմոցային գազերի ազդեցության դեմ պայքարելու համար:

Ժամանակակից տեխնոլոգիաների թռիչքային զարգացման ժամանակաշրջանում մոնիթորինգային համակարգերը կարիք են ունենում անընդհատ արդիականացման և նորարական մոտեցումների ներդրման, որպեսզի համապատասխանեն ինչպես հանրության, այնպես էլ միջազգային պահանջներին և հաշվետվողականության պարտավորություններին:

Հայաստանի Հանրապետությունում շրջակա միջավայրի նախարարությունը՝ ի դեմս «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն»  ՊՈԱԿ-ի (այսուհետ՝ ՀՄԿ) հանդիսանում է միակ կազմակերպությունը, որը իրականացնում է մթնոլորտային օդի որակի պետական մոնիթորինգ:

Ներկայումս, ՀՄԿ-ը ՀՀ-ում մթնոլորտային օդի աղտոտվածության դիտարկումներն իրականացնում է հիբրիդային դիտացանցի միջոցով: Այն բաղկացած է 16 հիմնական անշարժ և 229 շարժական (պասիվ) նմուշառման դիտակետից: Մթնոլորտային օդի դիտարկումներն իրականացվում են հանրապետության Երևան, Գյումրի, Վանաձոր, Ալավերդի, Հրազդան, Արարատ, Չարենցավան, Կապան, Քաջարան և Ծաղկաձոր քաղաքներում, Ամբերդում (անդրսահմանային օդի աղտոտվածության գնահատման տարածաշրջանային կայան):

Մթնոլորտային օդում դիտարկվում են մթնոլորտային օդի աղտոտիչներից ծծմբի երկօքսիդի, ազոտի երկօքսիդի, գետնամերձ օզոնի (միայն Երևանում), փոշու միջին օրական պարունակությունները: Ծաղկաձորի և Ամբերդի դիտակայաններում իրականացվում է նաև մթնոլորտային տեղումների բաղադրության մոնիթորինգ:

Մոնիթորինգն իրականացվում է նմուշառում և այնուհետ՝ լաբորատոր անալիզներ՝ շղթայով, որի պատճառով մթնոլորտային օդի որակի մասին հանրությունը տեղեկանում է առնվազն երեք օր հետո, ինչը ժամանակավրեպ է:

Յուրաքանչյուր աղտոտիչի համար ստացվում օրվա համար մեկ արժեք՝ միջինացված, և հնարավոր չի լինում գնահատել օրվա տարբեր ժամերին աղտոտվածության վիճակը, բացահայտել օրվա ընթացքում դիտված առավելագույն աղտոտվածությունը և ժամանակահատվածը: Բացի այդ, մթնոլորտային օդի հիմնական և կարևորագույն ցուցանիշներ համարվող PM10 և PM2.5 (ըստ Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպության երկրները պարտավոր են իրականացնել PM₁₀ և PM_2.5 դիտարկումներ, քանի որ վերջին տվյալների համաձայն մահացությունների թիվը, կախված այդ ցուցանիշների պատճառով շեշտակի աճել է), ածխածնի մոնօքսիդը համապատասխան սարքավորումների բացակայության պատճառով ընդհանրապես չի որոշվում:

Ներկայումս ՀՀ-ում մթնլորտային օդի աղտոտվածության մոնիթորինգի համակարգը չի համապատասխանում ժամանակակից պահանջներին թե՛ կիրառվող տեխնոլոգիաների և թե՛ դիտարկվող պարամետրերի տեսանկյունից:

Հայաստանի Հանրապետությունում մթնոլորտային օդի աղտոտվածության դիտարկումները ժամանակակից տեխնոլոգիաներով իրականացնելու, ՀՀ և միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցնելու համար անհրաժեշտ է մթնոլորտային օդի որակի մոնիթորինգի համակարգը համալրել օդի հիմնական աղտոտիչների` ծծմբի երկօքսիդի, ազոտի օքսիդների, ածխածնի մոնօքսիդի, գետնամերձ օզոնի, կախված մասնիկների (PM10 և PM2.5) հետազոտությունների նորագույն տեխնոլոգիաներով, որոնք հնարավորություն կտան օդի աղտոտվածության վերաբերյալ տեղեկատվությունը ստանալ տվյալների մշակման  իրական ժամանակային եղանակով (real-time mode), արագ բացահայտել և արձագանքել մարդու առողջության համար վտանգավոր իրավիճակներին, կանխատեսել հետագա աղտոտվածության պատկերը:

Շրջակա միջավայրի նախարարության ՀՄԿ-ը ներկայումս արդիականացնում է Երևան քաղաքի մթնոլորտային օդի որակի մոնիթորինգի համակարգը, ինչը մաս է կազմում ՀՀ Կառավարության 2021 թվականի նոյեմբերի 18-ի N1902-Լ՝ ՀՀ կառավարության 2021-2026 թվականների գործունեության միջոցառումների ծրագիրը հաստատելու մասին որոշման Շրջակա միջավայրի նախարարություն բաժնի 13-րդ կետի 4-րդ ենթակետի, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության և Եվրոպական միության միջև ստորագրված «Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության» համաձայնագրի պահանջների (մասնավորապես, Եվրոպական խորհրդարանի և Խորհրդի 2008 թվականի մայիսի 21-ի 2008/50/ԵՀ հրահանգի պահանջներ)։

Արդիականացման շրջանակներում պետական ֆինանսավորմամբ 2024 թվականին ձեռք է բերվել օդի որակի մոնիթորինգի երկու ռեֆերենս դիտակայան, ինչը հնարավորություն կընձեռնի ճշգրիտ չափել օդի հիմնական աղտոտիչները (ներառյալ փոշու մասնիկները՝ PM2․5 և PM10, ազոտի  և ծծմբի երկօքսիդը, ածխածնի մոնօքսիդը, գետնամերձ օզոնը):

Մթնոլորտային օդի որակի համակարգի զարգացման շարունակությունը ակնկալվում է իրականացնել Ճապոնիայի կառավարության կողմից դրամաշնորհի շրջանակում, որի հաստատման դեպքում հնարավորություն կլինի արդիակացնել ՀՄԱ-ի մթնոլորտային օդի որակի մոնիթորինգի դիտացանցի 3 դիտակայան, որոնք զինված կլինեն մթնոլորտային օդի աղտոտիչների ավտոմատ չափվող ժամանակակից (Ճապոնական Horiba մակնիշի) սարքավորումներով։

Ճապոնական դրամաշնորհի շրջանակում տրամադրվելու են օդի հիմնական աղտոտիչների` ծծմբի երկօքսիդի, ազոտի օքսիդների, ածխածնի մոնօքսիդի գետնամերձ օզոնի, կախված մասնիկների (PM10 և PM2.5) ավտոտմատ դիտարկումների սարքավորումներ, որոնք կտեղադրվեն Երևան քաղաքի երեք վարչական շրջաններում՝ հնարավոր դարձնելով ունենալ օդի աղտոտվածության վերաբերյալ ավելի համապարփակ տվյալներ, որոնք իրական ժամանակում հասանելի կլինեն նաև հանրությանը։

Ընդհանուր առմամբ «Հայաստանի Հանրապետության և Ճապոնիայի միջև հայտագրերի փոխանակման ձևով «Տնտեսական և սոցիալական զարգացում» դրամաշնորհի տրամադրման համաձայնագրի ստորագրումը ՀՀ-ին թույլ կտա արդիականացնել ՀՀ-ում մթնոլորտային օդի որակի մոնիթորինգի համակարգը, զարգացնել տվյալների որակի հսկողութունը, կարողությունները, ինչպես նաև աջակցություն ապահովել ՀՀ-ում բնապահպանական խնդիրների լուծման համար։