Ռիչարդ Գիրագոսյան. Ադրբեջանցի զինվորականների մարտավարությունը պայմանավորված է ավելի շատ քաղաքական նպատակներով, քան ռազմական գիտությամբ

Արմինֆո. Լեռնային Ղարաբաղի վրա զանգվածային ռազմական հարձակման սկսվելուց մեկ ամիս անց եւ ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ հրադադարի տապալումից մի քանի ժամ անց Ադրբեջանը կանգնած է վճռական ընտրության առջեւ, որը կարող է որոշել պատերազմի ելքը:

Այս մասին Asia Times-ի իր հոդվածում գրում է հայտնի   ամերիկահայ քաղաքագետ Ռիչարդ Գիրագոսյանը։ Նրա կարծիքով, ադրբեջանական զորքերը, առաջ շարժվելով իրանական սահմանի երկայնքով, մտադիր են մոտենալ Լաչինի ռազմավարական միջանցքին: Բայց զորքերի գերլարման և Ղարաբաղի պաշտպանների դեպի խիտ անտառներ նահանջի պատճառով Բաքուն հայտնվել է ճամփաբաժանին։ Նրա ընտրությունը կայանում է նրանում, թե արդյոք հետեւել ռազմական տրամաբանությանը եւ խելամիտ ռազմավարությանը, թե դրա փոխարեն ընտրել քաղաքական եւ դիվանագիտական մեծ դիվիդենտներով որոշում։

Պատերազմի տրամաբանությունը ենթադրում է Լաչինի միջանցքի, Ղարաբաղի եւ Հայաստանի միջեւ կենսականորեն կարեւոր ճանապարհի վրա ուշադրության կենտրոնացման ընտրությունը: Լաչինի կյանքի ճանապարհը փակելու ցանկացած հաջողություն կործանարար կլիներ՝ վտանգելով պաշարների համալրումն ու ամրացումների հոսքը դեպի Ղարաբաղ և Ղարաբաղի հայերին ենթարկելով բազմամսյա պաշարման։ Սակայն Ադրբեջանի ղեկավարության համար, որը ձգտում է լիակատար վերահսկողության Ղարաբաղի նկատմամբ, դա բավարար չէր լինի, քանի որ նման ընտրությունը չէր լինի ոչ քաղաքականապես ընդունելի, ոչ էլ բավարար  լիակատար հաղթանակի վտանգավոր ուռճացված սպասումների ֆոնին։ Եվ մնում է երկրորդ ընտրությունը՝ Լաչինի միջանցքից դեպի Շուշի շրջադարձ հենց Ղարաբաղում, ինչը կարող է զգալի քաղաքական պարգև դառնալ նախագահ Իլհամ Ալիևի կառավարության համար ։ Դա նաև կբարձրացնի Բաքվի դիվանագիտական բանակցային ուժը ցանկացած ապագա բանակցություններում։

Այնուամենայնիվ, նման քայլը նաեւ կհանգեցնի հսկայական ռազմական կորուստների և կբացի պատերազմի նոր, ավելի ինտենսիվ շրջան, քանի որ ղարաբաղյան ուժերը առավելություն կունենան շարժունակության և անակնկալության մեջ ադրբեջանական ուժերի դեմ արշավի ընթացքում ։ Հաշվի առնելով արդեն մեկ ամսվա ընթացքում տեղերում ադրբեջանական զորքերի մատակարարման չափազանց խոցելիությունն ու լարված երթուղիները ՝ դա կարող է լինել հատկապես ռիսկային որոշում։

Ադրբեջանական զորամասերի առաջխաղացումն արդեն հիմա ավելի շատ պայմանավորված է Բաքվի քաղաքական նպատակներով, քան ռազմական գիտությամբ ։ Նրանք իրենց բնույթով խոցելի են մատակարարման գծերի եւ խզված հաղորդակցության պատճառով: Այս մարտահրավերը Clausevits ռազմական գիտությանը կարող է լինել հրապուրիչ՝ հարձակումն արագացնելու եւ նոր տարածքներ գրավելու նպատակով:

Այդ թուլությունը կվերադառնա միայն ադրբեջանական հարձակվող կողմի համար մոտալուտ խնդրի տեսքով, քանի որ ղարաբաղյան ուժերի ցանկացած հակագրոհ մեծ դիմադրության չի հանդիպի և կարող են առաջարկել մարտավարական հանկարծակիության և ադրբեջանական մերկ մասերի "կողքից շրջանցման" այդքան անհրաժեշտ տարր։

Արագ մոտենում է ձմեռը, իսկ դա նշանակում է, որ Ադրբեջանի ցանկացած հետագա մարտական գործողություն հատկապես դժվար կլինի, եթե ոչ ահնար, առաջիկա շաբաթներին վատ տեսանելիության և անանցանելի ձյունածածկ լեռնային տեղանքի պատճառով։

Երկրորդ, ռազմավարական համատեքստում հաճախ անտեսվող գործոնը ղարաբաղյան բանակի օպերատիվ դոկտրինն ու մարտական փորձն է ։ Նախորդ խոշոր բախումների ընթացքում, հատկապես 1990-ականների սկզբին ղարաբաղյան պատերազմի սկզբնական փուլում և 2016-ի ապրիլին 5-օրյա պատերազմի ժամանակ, ղարաբաղցի հայերը սկզբում պարտվում էին, իսկ հետո վերախմբավորվում և հաղթանակի էին հասնում հակագրոհների և հաջող անդրադարձումների հիման վրա։ Այս պատմական օրինակը եւս մեկ առավելություն է առաջարկում Ղարաբաղի ՝ առանց այն էլ կարեւոր տարածքի եւ տեղագրության սահմաններից դուրս պաշտպանական դիրքի համար, ենթադրելով, որ իրական ծանրաբեռնվածությունը ընկնում է հարձակվողների վրա։

Բացի լուրջ կորուստների, մեծ զոհերի եւ տարածքների գրավման ու դիրքերի պաշտպանության ավելի թանկ տակտիկական արշավի մասին ամենօրյա հաղորդագրություններից, գուցե շատ վաղ է անտեսել Ղարաբաղի հայ պաշտպաններին։

Ադրբեջանի մեկշաբաթյա հետևողական հարձակումից հետո ղարաբաղյան ուժերի հաջող և կանոնակարգված նահանջը թույլ տվեց նրանց վերախմբավորվել երկրորդական պաշտպանական գծի ստեղծման համար՝ հաշվի առնելով տեղանքում պաշտպանվողների առավելություններն ու տեղագրությունը։

Վերջին օրերին նոր պաշտպանական դիրքերի շնորհիվ հաջողվել է կասեցնել Ադրբեջանի հարձակումը Լաչինի ռազմավարական կարևոր միջանցքից մոտ 25 կմ հեռավորության վրա, որը Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև միակ մայրուղին է։

Միեւնույն ժամանակ, դեպի լեռներ եւ անտառներ նահանջը թույլ տվեց ղարաբաղյան ուժերին հարձակումներ սկսել փոքր ստորաբաժանումների կողմից ավելի անպաշտպան ադրբեջանական հետեւակի եւ զրահատեխնիկայի դեմ: Իսկ նման անտառային եւ լեռնային տեղանքում Ադրբեջանի առավելությունը օդից իրենց ահեղ թուրքական եւ իսրայելական ռազմական անօդաչու թռչող սարքերի սպառնալիքի առջեւ զգալիորեն կկրճատվի:

Այնուամենայնիվ, քանի որ նախագահ Ալիևը խոստացել է լիակատար հաղթանակ, Լաչինի կամ Շուշիի առջև կանգնելու հեռանկարը կարող է սպառնալ քաղաքական ինքնասպանությամբ։

Մինչդեռ, Մոսկվայի նախաձեռնած հրադադարի մասին համաձայնագրից Ադրբեջանի հրաժարումը, որը նրանք դիտարկում էին որպես ռուսական բլեֆ, բացահայտ և ուղղակի մարտահրավեր է Ռուսաստանին ։ Այն բխում է Ադրբեջանի վճռականությունից, որն ամրապնդվել է թուրքական ռազմական եւ դիվանագիտական ուղղակի աջակցության աննախադեպ մակարդակով, շարունակել իր մարտավարական հաջողությունները Ղարաբաղի հայ պաշտպանների դեմ։

Տարածքային նվաճումներով քաջալերված և նման ավտորիտար կառավարման համար հազվագյուտ ժողովրդական աջակցությամբ նախագահ Ալիևն անտեսեց իր նորահայտ հաղթանակները և կրկնեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հանդեպ Թուրքիայի նկրտումները, ենթադրելով, որ Անկարան մեծ դեր է խաղալու Փարիզի հաշվին միջնորդության մեջ, որի միջնորդությունն այդպես էլ անտեսվեց։

Դիվանագիտական փոխգործակցության ամենաթույլ եւ ամենաքիչ խոստումնալից փուլի շրջանակներում ԱՄՆ պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն հոկտեմբերի 23-ին առանձին հանդիպում է ունեցել Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարների հետ Վաշինգտոնում: Այս ուշացած ամերիկյան ժեստը զգալի չափով դատապարտված էր հենց սկզբից եւ նույն չափով քայլ էր աշխարհաքաղաքական արդիականությունը ցուցադրելու համար, ինչպես նաեւ վերջին օրերին վիճարկվող նախագահական ընտրարշավի ժամանակ Թրամփի անհանգստացած վարչակազմին աջակցելու համար: Չնայած ԱՄՆ-ին իրոք հաջողվել է համաձայնության հասնել մարտական գործողությունների դադարեցման եւս մեկ պահանջի պահպանման շուրջ, այն արդեն, կարծես, փլուզվել է սկսվելուց մեկ ժամ հետո:

Վերլուծաբանը նշում է, որ հակամարտության մեջ միջնորդությունը երբեք հեշտ խնդիր չի լինում, քանի որ այն որոշ չափով կախված է հակամարտության կողմերի անկեղծ քաղաքական կամքից և գրեթե բոլոր դեպքերում հակամարտությունից հոգնածության աստիճանից: Լեռնային Ղարաբաղի պարագայում պատերազմական ժամանակի դիվանագիտությունը ձախողվել է, և մարտի դաշտում իրադարձությունների դինամիկ զարգացումն է այժմ որոշում իրավիճակը ։