Արմինֆո.Դեկտեմբերի 9-ին Հայաստանը վերջնականապես հաստատվեց փոփոխություններին ուղղված ճանապարհի վրա: Համենայն դեպս, քվեարկելով «Իմ քայլը՚ դաշինքի, ավելի ստույգ, Նիկոլ Փաշինյանի օգտին, ընտրական տեղամասեր գնացածների ավելի քան 70 տոկոսը քվեարկեց հենց 27 տարի շարունակ Հայաստանում գոյություն ունեցած կարգերի փոփոխության օգտին:
Դատելով տեղական և միջազգային դիտորդների, իսկ, գլխավորը, հենց խորհրդարանական ընտրությունների մասնակիցների գնահատականներից, երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ ընտրությունները Հայաստանում, վերջապես, կայացան առանց որևէ վերապահման: Իսկ Փաշինյանը դարձավ լեգիտիմ առաջնորդ` վերջնականապես և անվերապահորեն ստանալով երկիրը կառավարիելու ժողովրդի մանդատը: Ժողովրդի վստահության քվեն Փաշինյանին«փողոցային՚ հեղափոխականից վերածեց վարչապետի, որի լեգիտիմությունը Հայաստանի հետխորհրդային պատմության մեջ կարելի է համեմատել, թերևս, 1991 թվականին Լևոն Տեր-Պետրոսյանի լեգիտիմության հետ: Սակայն, նման մանդատը, անշուշտ, ընտրություններում հաղթած ուժի և, առաջին հերթին, անձամբ Փաշինյանի վրա վիթխարի պատասխանատվություն է դնում երկրի ու ժողովրդի ճակատագրի համար: Այդ լույսի ներքո` այսօր հայ հասարակության համար առաջնային կարևորության հարց է այն, թե առաջիկա տարիներին նա ուր է տանելու երկիրը և` ինչպես: Այս հոդվածում փորձ է արվում վերլուծել և կանխատեսել հնգամյա կտրվածքով Հայաստանի ներքաղաքական զարգացման երեք հնարավոր` դրական-լավատեսական, զուսպ-անորոշ և բացասական-հոռետեսական սցենարները:
7-րդ գումարման Ազգային ժողովի` Հայաստանի պատմության մեջ առաջին արտահերթ ընտրությունների արդյունքում «Իմ քայլը՚ դաշինքը խորհրդարանում կունենա 84 մանդատ` գումարած ազգային փոքրամասնությունների ներիկայացուցիչների 4 մանդատը, ԲՀԿ-ին բաժին կընկնի 10, իսկ ԼՀԿ-ին` 7 մանդատ: Սակայն, հաշվի առնելով ՀՀ ԸՕ պահանջը` ԲՀԿ-ն և ԼՀԿ-ն կստանան լրացուցիչ մանդատներ, և Գագիկ Ծառուկյանի կուսակցությունը ԱԺ-ում կունենա 26, իսկ Էդմոն Մարուքյանի կուսակցությունը` 18 ժողովրդի ընտրյալ: Նիկոլ Փաշինյանի թիմի մանդատների հետ միասին` 7-րդ գումարման Ազգային ժողովում կլինի 132 պատգամավոր: Մնացած բոլոր քաղաքական ուժերը, ներառյալ նախկին կառավարող ՀՀԿ-ն, մնացին արտախորհրդարանական ուժերի կարգավիճակում:
Հոդվածում դիտրակվում են, բացառապես, «Իմ քայլը՚ դաշինքի առաջիկա գործողությունների հնարավոր սցենարները, քանի որ մյուս երկու խորհրդարանական ուժերը, մեծ հաշվով, ի զորու չեն ազդել որոշումների կայացման վրա: Ավելին, ԲՀԿ-ն երբեք չի եղել կուսակցություն` դասական իմաստով: Կուսակցությունը, ինչպես նաև ինքը` Ծառուկյանը, միշտ եղել են ածանցյալ, իրավիճակից ելնելով արձագանքելով քաղաքական լանդշաֆտի փոփոխություններին, փաստացի հիմնադրից` ի դեմս երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի աշխատակզմի, մինչև ՀՀԿ և դրա առաջնորդ Սերժ Սարգսյանը, չնչին շեղումներով դեպի սկզբունքային ինքնուրույնություն, որը, որպես կանոն, ավարտվել է առաջին դեմքի «անվայել՚ քաղաքական սլենգով:
Իսկ, հաշվի առնելով «հեղափոխության գործին՚ ծառայելու Ծառուկյանի արտահայտած պատրաստակամությունը, Նիկոլ Փաշինյանի ածանցյալի դերն անխուսափելի է ԲՀԿ համար նաև նոր խորհդրարանում: «Լուսավոր Հայաստան՚ կուսակցությունը, իր հերթին, որպես, այսպես կոչված, նոր ֆորմացիայի հայկական կուսակցություններից մեկը, նույնպես ի զորու չէ ազդել գործադիր իշխանության քաղաքական որոշումների վրա: ԼՀԿ առաջնորդ Էդմոն Մարուքյանը, դատելով ըստ ամենայնի, դեռևս մնում է Փաշինյանի իրավիճակային զինակիցը: Այսպիսով, այդ արևամտամետ ազատական կուսակցությանն, ամենայն հավանականությամբ, կվերապահվի հայ հասարակության արևմտամետ մասի տրամադրությունները հնչեցնելու խոսափողի դեր: Հաշվի առնելով ԼՀԿ խմբակցության փոքրաթիվ լինելու հանգամանքը` նոր խորհրդարանում նրան չի կարող այլ դեր հատկացվել` ըստ սահմանման:
Դրական-հեռանկարային: Ընդհանուր առմամբ, հասարակությունը նոր իշխանությունից ակնկալում է, առաջին հերթին, երկրում առկա սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի բարելավում: Հենց դա է եղել մարդկանց մոտիվացման անկյունաքարը, որոնք «ոչ՚ ասացին նախորդ իշխանությանն ու քարտ-բլանշ տրամադրեցին նոր իշխանությանը: Եվ այդ ճանապարհին արմատական, անհապաղ և բավականին բարդ բարեփոխումները թվում են անայլընտրանք: Ընդ որում, այդ բարեփոխումներից շատերը կարող են, ի սկզբանե, ամենևին ժողովրդականություն չվայելել հասարակկության շրջանում, ինչը բնավ դրանք չի դարձնում երկրորդական: Խոսքը վերաբերում է անհապաղ բարեփոխումներին իշխանության բոլոր երեք ճյուղերում ` օրենսդիր, դատական և, անշուշտ, գործադիր` սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը բարելավելու գերակայուն նպատակով: Ընդ որում, կոռուպցիայի դեմ ընթացող պայքարը հարկավոր է խստացնել, չսպասելով, հենց նույն կոռուպցիայի մեջ խրված դատական համակարգի բարեփոխմանը, հենվելով, այսպես կոչված, անցումային արդարադատության վրա: Շուկայական տնտեսությունը կարող է արդյունավետ զարգանալ իր բոլոր ֆունդամենտալ հիմքերի պահպանման դեպքում, որոնցից գլխավորը սեփականության անձեռնմխելիությունն է և տնտեսական մրցակցության պաշտպանությունը, այլ ոչ թե, օրինակ` բանանի ներմուծման մենաշնորհը նախկինում արտոնյալ գործարարից մեկ այլ գործարանի փոխանցման միջոցով` նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում «Իմ քայլը՚ դաշինքի օգտին լավ աշխատելու դիմաց:
Հետևաբար, այսօր արմատական արդիականացման կարիք ունի տնտեսության և մենեջմենթի պետական կարգավորման ողջ համակարգը: Խոսքը վերաբերում է հարկաբյուջետային, դրամավարկային, դատաիրավական քաղաքականությանը, հակամենաշնորհային, հակակոռուպցիոն, հանրային կյանքի կառուցման և կարգավորման բոլոր մյուս մեխանիզծմերի կատարելագործմանը: Ընդ որում, չափազանց կարևոր է թվում ինքնակարգավորվող մեխանիզմների ստեղծումը, որոնք թույլ տան կառավարությանը տնտեսության ձեռքով կառավարումից, ինչը բնական էր նախորդ ավտորիտար վարչակարգի օրոք, անցնել «ավտոպիլոտի՚:
Դժբախտաբար, ստիպված ենք փաստել Հայաստանի անկախության բոլոր 27 տարիներին բազմաթիվ բարեփոխումների լիակատար անարդյունավետությունը, ինչի վկայությունը մեկ շնչի հաշվով 4000 դոլարի չհասնող տնտեսության բազմամյա լճացումն է: Մինչդեռ, հենց այդ ցուցանիշն է արտացոլում իրական կենսամակարդակը ցանկացած երկրում: Հետևաբար, Փաշինյանի հռչակած նոր Հայաստանի համար արմատական, որակապես միանգամայն նոր բարեփոխումներն անհրաժեշտություն է: Եվ «նախորդների՚ թանալի հետ բերումը կարող է ընդամենը խթանել այդ բարեփոխումները, սակայն ոչ մի կերպ չի կարող դառնալ լծակ երկիրը փոսից դուրս բերելու համար, այդ թվում պարտքի փոսից, որում այն հայտնվել է: Այլ կերպ ասած` անհրաժեշտ է ոչ միայն պայքարել խնդրի հետևանքների դեմ, այլև արմատախիլ անել դրա պատճառները: Եվ իրավիճակը փոխել կարող է միայն Հայաստանում առկա անմխիթար սոցիալ-տնտեսական վիճակի պատճառների իսպառ վերացումը, միայն սկզբունքորեն նոր, քաղաքականության մշակումը, որը նպատակաուղղված լինի ոչ թե մարդկանց նեղ խմբի, այլ ժողովրդի ընդհանուր բարեկեցության մակարդակի բարձրացմանը: Հանրային կյանքի վրա արտացոլվող սոցիալ-տնտեսական խնդիրներն առնչվում են խոշոր բիզնեսի հետ պետական պաշտոնյաների բազմաամյա սերտաճումանը, որպես կանոն, ըստ ոլորտների մենաշնորհներով բաշխված բիզնեսի առաջացմանը, հետևաբար, նման սերտաճման բացակայությունը, որն առայժ դիտվում է, պետք է առնվազն ստեղծվեն բարենպաստ հիմքեր և կյանքի կոչվեն վերը նշված բարեփոխումները Հայաստանի արդիանակացման ուղղությամբ: Հենց դա է Փաշինյանից ակնկալում նրան և նրա շրջապատին վստահություն հայտնած ժողովուրդը, և հենց այդպիսի մոտեցնումն է ի զորու, առնվազն, զարգացման ռելսերին դնել երկիրը: Եվ հենց այդպիսի բարեփոխումների իրագործումը հնգամյա կտրվածքով ներկա իշխանությանը թույլ կտա վստահաբար հավակնել ժողովրդի կրկնակի վստահությանը 2023 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում:
Անորոշ, ի դեպ, ինչպես նաև երրորդ սցենարն ածանցյալ են և պայմանավորված են, բացառապես, իշխանության կողմից առաջինի չիրագործմամբ: Այսօր քաղաքական ընդդիմախոսների նկատմամբ վերջնական հաղթանակից հետո Փաշինյանն ու նրա շրջապատը պետք է լուծեն ոչ պակաս բարդ խնդիր` խուսափել նրանց ճանապարհով գնալու գայթակղությունից: Նիկոլ Փաշինյանը պետք է զերծ մնա իշխանության բոլոր երեք ճյուղերը և, որպես հետևանք, երկրի հիմնական ֆինանսական հոսքերն իր ձեռքում կենտրոնացնելու գայթակղությունից: Նրա մերձագույն շրջապատը կառավարության և խորհրդարանի աշխատասենյակներում պետք է ձեռնպահ մնա հարստության ապօրինի կուտակումից, սեփական շահերի օգտին պետության շահերի վնասմանն ուղղված քայլերից, այնպիսի գործողություններից, որոնք կարող են Փաշինյանին հասցնել իրատեսության կորստի:
Հայ հասարակությունն արդեն փորձել է անցանկալի, ապօրինի, կոռումպացված և, ամենագլխավորը, իրականության զգացողությունը կորցրած վարչակազմի նկատմամբ հաղթանակի համը: Հետևաբար, «Քաղաքացիական պայմանագիր՚ կուսակցությունն ու անձամբ Փաշինյանը պետք է ամեն ջանք գործադրեն նախորդների ճակատագրից խուսափելու նպատակով: Լավագույն ճանապարհը հենց երկում առկա իրավիճակի, իրողությունների գիտակցումը պահպանելն է: Այդ լույսի ներքո պակաս կարևոր չէ, որ, ի տարբերություն նախորդների, իշխող կուսակցությունն ու անձամբ Փաշինյանն ունեն սթափեցնող գործոն, առաջին հերթին, «Սասնա Ծռեր՚ հետադիմական կուսակցության տեսքով; Տարիներ շարունակ Ռոբերտ Քոչարյանը և, հատկապես, Սերժ Սարգսյանը ընդդիմության խնդիրը լուծել են տարրական կաշառքի միջոցով: Չկաշառվողներին, իսկ այդպիսիք եղել են, բանտ են նետել: Փաշինյանի հետ չհամաձայնողներին կաշառելու տեսական հնարավորությունն այսօր էլ պահպանվում է, սակայն հենց նույն անկաշառ Ժիրայր Սեֆիլյանին ճաղերի հետևում պահելու հնարավորություն նա արդեն չունի: Նոր Հայաստանում նոր քաղբանտարկյալների հայտնվելն ակնկաթարթորեն կոչնչացնի նոր իշխանության հիմնական կապիտլաը` նրա լեգիտիմությունը, ժողովրդավարականությունը և, որպես հետևանք, ժողովրդականությունը: Հետևաբար, բիզնեսի հետ իշխանության սերտաճման, կաշառակերության, բյուջեի կողոպտման և, ամենագլխավորը, պետության ինքնիշխանության և շահերի շուրջ սակարկության առաջին իսկ նշանները իրենց սպառազինությունում կդնեն Փաշինյանի բավականին մեծաթիվ հակառակորդները և, առաջին, հերթին, «Սասան Ծռերը՚, որի համասնական ցուցակը գլխավորող Վարուժան Ավետիսյանը նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում նշել է 1,5-2 տարի անց արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների անցկացման անհրաժեշտությունը: Տպավություն է ստեղծվում, որ երկիրը նման սցենարից զերծ պահելու ունակ են միայն հենց նույն ժողովրդական վստահությունն ու դրանով պայմանավորված աջակցությունն իշխանությանը: Հակառակ դեպքում, Հայաստանին կսպառնա երկրորդ հարկադրաբար իշխանափոխություն, և նման սցենարի ամենագլխավոր սպառնալիքը դրա լիակատար անկանխատեսելիությունն է, քանի որ այդ դեպքում երկիրը կարող է համակվել Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն հիշեցնող իրադարձություններով:
Բացասական. Իրական բարեփոխումների բացակայությունը, իրավիճակն էապես փոխելու ցանկության բացակայությունը, սոցիալ-տնտեսական, հանրային կյանքի դրական փոփոխությունների բացակայությունը լիովին ի զորու են հանգեցնել այդ սցենարի իրագործման: Դրա էությունը «նախորդների՚ վերադարձն է իշխանության` ի դեմս հանրապետականների կամ Ռոբբերտ Քոչարյանի, ինչը հղի է շատ ավելի վատ հետևանքերով: Այս սցենարը թվում է միանգամայն իրատեսական, հաշվի առնելով 2007-2008թթ. հայ հասարակությանը համակած կարոտախտը Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հանդեպ: Եվ դա այն դեպքում, երբ վերջինը մեղադրվել էր 1996 թվականի նախագահական ընտրությունները կեղծելու համար, իսկ հետո հեռացվել էր իշխանություննից Արցախի տարածքը հանձնելու մտադրության մեղադրանքով: Այդպիսով, Քոչարյանի և հանրապետականների քաղաքական վերակենդանացումը միանգամայն հնարավոր է: Հենց այդ սցենարն է առավել և միանշանակ վտանգ ներկայացնում Հայաստանի համար: Նրանց «վերադարձի՚ դեպքում երկիրը շատ արագ ժողովրդավարության առումով կարող է գլորվել մինչև Ադրբեջանի մակարդակի, ինչը կհանգեցնի քաղբանտարկյալների առկայության, խոսքի, մամուլի ազատության ճնշման և այլն:
Եզրակացություն
Վերը թվարկված սցենարների լույսի ներքո Նիկոլ Փաշինյանն ու նրա թիմը ունեն միակ անայլընտրանք ճանապարհը` դեպի հասարակաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական կյանքի արմատական բարեփոխում, ճանապարհ դեպի կայուն-հաստատուն աճ, ներքին ցնցումների բացակայություն, իշխանության քաղաքակիրթ-ժողովրդավարական ժառանգականություն, համալիր զարգացում, հայ հասարակության և պետականության կայացում: Այդ ուղուց ամեն մի շեղում կարող է չափազանց թանկ նստել թե հենց իրենց, թե ողջ երկրի վրա:
Փորձագետ. Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը բացահայտ հայտարարել է, որ «Հայաստանի օկուպացիան նրանց նոր ազգային նպատակն է»
Փորձագետ. Հայկական հասարակությունը ընկնում է տոտալիտար անվտանգության թակարդը
Փորձագետ․ Փաշինյանի այցը Ռուսաստան նախադրյալներ է ստեղծում երկխոսության վերականգնման համար, բայց հարաբերությունների ջերմացումն, ավելի շուտ, խորհրդանշական բնույթ է կրում
Իրավապաշտպան Ռուբեն Մելիքյանը հեռացվել է ԵՊՀ-ից
Փաշինյանին հեռացրել են "ԻՆՆՈՊՐՈՄ"-ի հյուրերի ցանկից
Զախարովա․ ԵՄ հետ մերձեցման Հայաստանի գիծը ռիսկեր է պարունակում ԵԱՏՄ անդամ երկրների տնտեսական անվտանգության համար
Ժամանակն է, որպեսզի հարավկովկասյան երկրները Հարավային Կովկասի մասին մտածեն որպես մեկ ընդհանուր տարածաշրջանի. Փաշինյան
Փաշինյան․ Հայաստանն ու Ադրբեջանը պետք է հանգիստ թողնեն միմյանց
Մոսկվան Հայաստանի հետ կապված իրավիճակում տեսնում է այն ինտեգրացիոն միավորումներին հարվածելու փորձեր, որոնց մասնակցում է ՌԴ-ն․ Ռուսաստանի նախագահի օգնական
Զախարովա․ Հայաստանը Ռուսաստանի հետ հարաբերություններն ընկալում է որպես գործիք՝ դեպի ԵՄ վերակողմնորոշումը ֆինանսապես ապահովելու համար
Հայաստանի արդարադատության նախարարն ու ԵՄ դեսպանը քննարկել են Երևանի համար վիզաների ռեժիմի ազատականացման օրակարգային հարցեր
Ադրբեջանագետ. Հայաստանի դեմ Ադրբեջանի զավթողական ծրագրերը հնարավոր են դարձել բացառապես Արցախի հարցով Փաշինյանի որոշումների արդյունքում
Զախարովա. Ռուսաստանը բողոքի նոտա է հղել Հայաստանին՝ Գյումրիի «Մայր Հայաստան» հուշահամալիրում տեղի ունեցած վանդալիզմի դեպքի կապակցությամբ
Սամվել Կարապետյանն առաջարկում է ընտրություններից հետո ստեղծել ընդդիմադիր կոալիցիա
Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանը Մոսկվային կոչ է արել արձագանքել օկուպացված ԼՂՀ-ում Ադրբեջանի կողմից Հայրենական մեծ պատերազմի հուշարձանների ոչնչացմանը
Գլխավոր դատախազությունը դիմել է ԿԸՀ ՝ Ռոբերտ Քոչարյանի նկատմամբ քրեական հետապնդմանը համաձայնության համար
Նիդերլանդների վարչապետն իր աջակցությունն է հայտնել Հայաստանում ժողովրդավարական բարեփոխումների և տնտեսական դիվերսիֆիկացման օրակարգին
"Ժառանգություն". ժամանակն է, որ Հայաստանի ընդդիմությունը ժողովրդին ներկայացնի իրավատեր այլընտրանք՝ լայն-քաղաքական ու վերկուսակցական, հավաքական նորովի առաջնորդությամբ
