«Թուրքական դեսանտ». հայ թյուրքագետը պատմել է, թե ինչպես է Թուրքիան ազդում Հայաստանի ներքին գործընթացների վրա խորհրդարանական ընտրություններից առաջ

Արմինֆո. Թուրքիան ոչ միայն ուշադիր հետևում է, այլև ազդեցություն է գործում Հայաստանի ներքին գործընթացների վրա՝ առնվազն հռետորաբանության և տեղեկատվական քաղաքականության մակարդակով։ Այս մասին իր վերլուծական հոդվածում գրել է թյուրքագետ Վարուժան Գեղամյանը՝ պատմելով, թե ինչպես են թուրք երեք դիվանագետներն աջակցություն հայտնում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին։

Նա ուշադրություն է հրավիրել այն փաստին, որ հունիսի 7-ին Հայաստանում նախատեսված խորհրդարանական ընտրություններն արդեն իսկ գրավել են ոչ միայն հայ հասարակության, այլև միջազգային տարբեր դերակատարների ուշադրությունը և լայնորեն բնորոշվում են որպես «աշխարհաքաղաքական ընտրություններ» տարբեր բևեռների միջև։ «Այս համատեքստում զարմանալի ոչինչ չկա։ Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքական կարևորությունը, որը բխում է նախևառաջ նրա աշխարհագրական դիրքից ու ռելիեֆից, այն մշտապես դարձնում է մրցակցության օբյեկտ ոչ միայն տարածաշրջանային, այլև գլոբալ տերությունների միջև», - պարզաբանել է փորձագետը։

Բացառություն չէ, ըստ թյուրքագետի, նաև հարևան Թուրքիան, որտեղ մեծ ուշադրությամբ հետևելու են հունիսյան խորհրդարանական ընտրությունների ընթացքին։ Ի հաստատումն այս խոսքերի՝ Գեղամյանը հիշեցրել է Թուրքիայի արտգործնախարար Ֆիդանի՝ 2026 թվականի հունվարին արված հայտարարությունը, ըստ որի՝ «Հայաստանում ընտրությունները կարևոր նշանակություն են ունենալու հայ-թուրքական և հայ-ադրբեջանական բանակցային գործընթացում։ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը ներկայումս առաջատար է հանրային կարծիքի հարցումներում։ Թուրքիան անկեղծորեն սատարում է այն կառուցողական դերը, որը նա խաղում է այս հարցում։ Այս մոտեցումը, այս կամքը պետք է շարունակվեն»։

Գեղամյանը նշել է, որ Թուրքիայի արտգործնախարարի հայտարարությունը միակ օրինակը չէ, որը փաստում է առհասարակ Հայաստանի ընտրական և քաղաքական գործընթացների նկատմամբ հետաքրքրվածությունը։ Նրա խոսքով՝ նման բազմաթիվ օրինակների կարելի է պարբերաբար հանդիպել թուրքական լրատվամիջոցներում, և նա ենթադրել է, որ առաջիկա շաբաթներին դրանց թիվը կավելանա։ Միևնույն ժամանակ, նա հորդորել է դիտարկել վերջին օրերին թուրքական բավականին հայտնի լրատվամիջոցներում հրապարակված երեք հոդվածները, որոնց հեղինակները երեք թուրք դիվանագետներ են, ովքեր ապրիլի վերջին մասնավոր այցով գտնվել են Հայաստանում։ Այս կապակցությամբ Գեղամյանը հիշեցրել է, որ ապրիլի 26-ին Երևան են ժամանել նախկին դեսպաններ Օմեր Օնհոնը, Հասան Գյոգյուշը և Հասան Սերվեթ Օքթեմը։ Փորձագետը ուշադրություն է հրավիրել այն փաստին, որ վերջինիս կենսագրության մեջ, բացի տարբեր երկրներում Թուրքիայի դեսպան աշխատելուց, նաև նշվում է, որ նա վիրավորվել է 1984 թվականին Թեհրանում Թուրքիայի դեսպանատան դեմ «ԱՍԱԼԱ»-ի (Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակ) կողմից կազմակերպված «պատժիչ գործողության» ժամանակ։ Ավելին, ինչպես նկատել է Գեղամյանը, բոլոր երեք դիվանագետներն այժմ զբաղվում են փորձագիտական գործունեությամբ և հանդիսանում են «Անկարայի քաղաքականության կենտրոն» (Ankara Politikalar Merkezi) վերլուծական կենտրոնի մասնագետներ։

«Չնայած այցի «մասնավոր» բնույթին, ըստ հենց դիվանագետների, այն հնարավորություն է տվել «առաջին ձեռքից հետևել երկրում տիրող իրավիճակին ընտրություններից առաջ» և «հանդիպել Հայաստանի կարևոր անձանց, ինչպես նաև հասկանալ նախընտրական մթնոլորտը»։ Երևան կատարած այցի արդյունքում հրապարակված իրենց հոդվածներում թուրք դիվանագետները, բացի զբոսաշրջային բնույթի դիտարկումներից և արդեն դասական դարձած հակահայկական քարոզչություն պարունակող գնահատականներից, անդրադառնում են նաև քաղաքական իրավիճակին։ Այս առումով նրանք առաջ են քաշում երկու հիմնական թեզ», - ընդգծել է Գեղամյանը։

Առաջին թեզը, ըստ փորձագետի, կայանում է նրանում, որ Հայաստանի ներկայիս իշխանությունների վարած քաղաքականությունը ճիշտ է։ Ի հաստատումն իր խոսքերի՝ նա ուշադրություն է հրավիրել այն բանի վրա, թե ինչպես է դեսպան Գյոգյուշը նկարագրում Հայաստանի քաղաքական իրավիճակը և Թուրքիայի դիրքորոշումը. «Կատարելով ճիշտ ընտրություն և միջազգային ասպարեզում հրաժարվելով ցեղասպանության մասին պնդումներից՝ Փաշինյանը շարժվում է դեպի Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորում՝ առանց նախապայմանների։ Մի երկրում, որտեղ 100 տարի շարունակ թշնամանք է հրահրվում թուրքերի նկատմամբ, երեք տարի առաջ պատերազմում պարտված առաջնորդի համար սա շատ համարձակ քայլ է»։

Թյուրքագետն ընդգծել է, որ Գյոգյուշն անդրադառնում է նաև Հայաստանի Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ կատարելու պահանջին, մասնավորապես նշելով. «Այժմ հարաբերությունների կարգավորման ամենամեծ խոչընդոտը Հայաստանի 1991 թվականի Սահմանադրությունն է (թուրք դիվանագետը, հավանաբար, նկատի ունի 1990 թվականի Անկախության հռչակագիրը): Նշելով, որ Սահմանադրության այդ խնդրահարույց հոդվածները պետք է փոխվեն՝ Փաշինյանը ևս մեկ համարձակ քայլ կատարեց, սակայն մինչև ընտրությունները նման բան անելու հնարավորություն չկա»։

Նմանատիպ գնահատականով, ըստ փորձագետի, հանդես է գալիս նաև դեսպան Օքթեմը՝ նշելով. «Հայաստանի քաղաքական իրավիճակը կարելի է հակիրճ նկարագրել հետևյալ կերպ. մենք գոհունակությամբ ենք հետևում վերջին տարիներին Հայաստանի առաջընթացին խաղաղության և տարածաշրջանային համագործակցության ուղղությամբ։ Հեռանալով Ռուսաստանից և ընտրելով Արևմուտքը՝ Հայաստանը քայլեր է անում ճիշտ ուղղությամբ։ Միասին տեսնում ենք, որ վարչապետ Փաշինյանը փորձում է երկիրը դուրս հանել ցեխից։ Խաղաղության պայմանագրի ստորագրման համար ակնկալվում է, որ Անկախության հռչակագրին հղումը կհանվի Հայաստանի Սահմանադրության նախաբանից։ Վստահություն կա, որ Փաշինյանը կվերացնի նաև այս վերջին խոչընդոտը ընտրություններից հետո»։

Երկրորդ թեզը, ըստ Գեղամյանի, վերաբերում է արդեն բուն ընտրություններին Հայաստանում։ Դրանցում, ինչպես պարզաբանել է թյուրքագետը, դրսևորվում է բացահայտ աջակցություն Հայաստանում այս պահին իշխող ուժին։ Ինչպես նկատել է փորձագետը, դեսպան Օքթեմը, պնդելով, թե ընտրություններում ամենայն հավանականությամբ կհաղթի Փաշինյանը, նշում է հետևյալը. «Հայ ընտրողը հունիսի 7-ին կգնա ընտրության և իր ազատ կամքով կորոշի երկրի ապագան։ Եթե նա ուզում է խաղաղություն, բարօրություն և ժողովրդավարություն, ապա ճիշտ ընտրությունը Փաշինյանի կուսակցությունն է։ Նրանք, ովքեր ցանկանում են, որ Հայաստանը մնա Ռուսաստանի «հետնաբակում», թող քվեարկեն Սամվել Կարապետյանի («Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ - խմբ.) օգտին։ Թուրքիան պատրաստ է սպասել և բարեկամության ձեռք մեկնել Հայաստանին, որը «ստորագրել է» խաղաղության պայմանագիրը Ադրբեջանի հետ, պատրաստ է բացել սահմանները, սկսել դիվանագիտական հարաբերություններ, մի խոսքով՝ կարգավորել հարաբերությունները։ Փաշինյանի գլխավորությամբ... Հայաստանը լավ հարաբերություններ կունենա հարևանների հետ.... Սրա հետ համաձայնությունը Հայաստանի ընտրողի ձեռքում է։ Հուսանք, որ այդպես էլ կլինի»։

Միևնույն ժամանակ, ինչպես ուշադրություն է հրավիրել թյուրքագետը, հեղինակը պիտակավորում է այլ քաղաքական ուժերի՝ բնութագրելով ՀՅ «Դաշնակցությունը» որպես «հայ ազգայնականներ, որոնք Հայաստանը տանում են դեպի աղետներ», Հայ Առաքելական Եկեղեցին (ՀԱԵ)՝ որպես «խաղաղության քաղաքականության հակառակորդներ», և Սամվել Կարապետյանի գլխավորած ուժը կապելով Ռուսաստանի հետ։ Օնհոնը նույնպես, ինչպես նշել է Գեղամյանը, հայաստանյան ընդդիմադիր քաղաքական ուժերին անվանում է «ծայրահեղ ազգայնականներ»՝ իշխող ուժի դեմ պայքարողների նկատմամբ կիրառելով «Ռուսաստան - Եկեղեցի - դաշնակիցներ» բանաձևը։

«Բացի այդ, վերջինս ընդդիմադիր ուժերի ելույթները որակում է որպես «հարևան երկրների հետ հակամարտություն ծնող և Ռուսաստանի հետ մերձեցման հանգեցնող ապագայի նախանշան», իսկ Փաշինյանին նկարագրում է որպես «Հայաստանը Ռուսաստանի հեգեմոնիայի տակ մտցնելուն դեմ հանդես եկող» և «Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման կողմնակից»։ Ավելորդ չի լինի նշել, որ հոդվածը գրած դեսպանը ընտրությունների համատեքստում հիշատակում է նաև «Միջին միջանցքի» երթուղին որպես այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» իրականացմանը նպաստող նախագիծ, որը միշտ կարևոր է եղել Թուրքիայի համար», - ուշադրություն է հրավիրել Գեղամյանը։

Նշված հոդվածները, ինչպես նկատել է թյուրքագետը, փաստացի Հայաստանում գործող քաղաքական ուժերից մեկին ուղղված անուղղակի և ուղղակի աջակցության դրսևորում են։ Փորձագետը հետաքրքրական է անվանել այն փաստը, որ նմանատիպ եզրակացության է հանգել նաև Թուրքիայի հեղինակավոր և անկախ տպագիր հրատարակությունը՝ «Oksijen» թերթը։ Այս կապակցությամբ նա ուշադրություն է հրավիրել այն բանին, որ թերթում երեք դիվանագետների սյունակներին նվիրված խմբագրական հոդվածը վերնագրված է որպես «լիակատար աջակցություն Փաշինյանին թուրք պաշտոնաթող դեսպանների կողմից», իսկ հոդվածի նախաբանում նշվում է, որ դիվանագետները «ստուգել են երկրի զարկերակը ընտրություններից առաջ» և իրենց հոդվածներում «Փաշինյանին աջակցության ուղերձ են հղել»։

Վերը նշվածի կապակցությամբ փորձագետը հարց է բարձրացրել՝ արդյո՞ք նախընտրական շրջանում հրապարակված այս հոդվածները կարժանանան Հայաստանի իշխանությունների և նրանց սատարող շրջանակների նույնպիսի սուր ու քննադատական արձագանքին, որին արժանանում են նմանատիպ բովանդակությամբ նյութերը մեկ այլ երկրում, օրինակ՝ Ռուսաստանում։ «Առավել ևս, որ տվյալ դեպքում մենք գործ ունենք ոչ միայն լրագրողների, այլև նախկին պետական գործիչների հետ, ովքեր այսօր էլ որոշակի ազդեցություն ունեն Թուրքիայի քաղաքական շրջանակներում», - հավելել է Գեղամյանը։ Թյուրքագետը նշել է, որ նմանատիպ իրավիճակ դիտվել է նաև 2021 թվականի նախընտրական շրջանում։ Այսպես, օրինակ, Թուրքիայի առաջատար թերթերից մեկը՝ «Yeni Şafak»-ը, 2021 թվականի փետրվարին հրապարակել էր վերլուծական հոդված՝ «ո՞ր սցենարն է ավելի լավ Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար Հայաստանում» վերնագրով։ Հոդվածի հեղինակը, ինչպես նշել է Գեղամյանը, գրել էր հետևյալը. ««Ղարաբաղյան կլանի» համեմատ Փաշինյանը իդեալական [ընտրություն] է։ Նա հայ քաղաքական գործիչներից ամենապարզամիտն է։ Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար ավելի լավ է սատարել դեպի Արևմուտք կողմնորոշված իշխանություններին, քան Ռուսաստանին՝ թե՛ Հայաստանում, թե՛ Վրաստանում։ Այս տողերը, իհարկե, չեն արդարացնում Փաշինյանին։ Բայց եթե ընտրելու լինենք վատթարագույնների միջից, ապա նա լավն է մյուսներից»։

Գեղամյանն անդրադարձել է նաև թուրքական իշխանություններին ամենամոտ կանգնած քարոզչամիջոց համարվող «Daily Sabah» օրաթերթի անգլերեն տարբերակում հրապարակված «Արդյո՞ք Թուրքիան սատարում է Փաշինյանին» վերնագրով հոդվածին։ Հոդվածում, ինչպես նշել է թյուրքագետը, ասվում էր. «Թուրքիան վախենում է, որ բանակի կողմից սատարվող Փաշինյանի հաջորդը կարող է վարել ավելի կոշտ և անզիջում արտաքին քաղաքականություն։ Թվում է, թե Անկարայի քաղաքական գործիչները կարծում են, որ Երևանի արևմտամետ քաղաքական ղեկավարությունն ավելի մեծ ներդրում կունենա տարածաշրջանային խաղաղության գործում»։

Ամփոփելով՝ փորձագետը համոզմունք է հայտնել, որ վերոնշյալ բոլոր հայտարարությունները կարելի է հեշտությամբ դասել արտաքին միջամտությունների շարքին, ինչը մատնանշում է ոչ միայն Թուրքիայի մեծացած ուշադրությունը, այլև նրա մասնակցությունը հայաստանյան ներքին գործընթացներին՝ առնվազն հռետորաբանության և տեղեկատվական քաղաքականության մակարդակով։